
نقد و بازخوانی فیلم «خشت و آینه» اثر ابراهیم گلستان
سینمای ایران در گذر پرماجرای تاریخ خود، نقطهعطفهای حیاتی و دورههای گذاری را تجربه کرده است که هر یک سرنوشت زیباییشناختی، فرهنگی و اجتماعی این هنر را دگرگون ساختهاند. در میان تمامی جریانسازیها، موج نوی سینمای ایران در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی همواره در سایه سنگین و پرهیاهوی موج دوم این سینما در دهه پنجاه مغفول مانده یا کمتر به ابعاد ریشهای آن پرداخته شده است. این در حالی است که دهه چهل خورشیدی آبستن تولد آثار و چهرههای سترگی بود که شالوده مدرنیسم سینمایی در ایران را پیریزی کردند. در پیشانی این جریان پیشرو، فیلم «خشت و آینه» (۱۳۴۴) ساخته ابراهیم گلستان ایستاده است؛ اثری که در زمان اکران خود با موجی از سوءتفاهمها، بیمهریها و نقدهای ویرانگر منتقدان روبهرو شد، اما امروز پس از گذشت دههها، همچون قلهای رفیع و دستنیافتنی در تاریخ سینمای ایران خودنمایی میکند. این مقاله به نقد، بازخوانی و واکاوی همهجانبه این شاهکار فراموششده میپردازد تا لایههای پنهان فرمی، معنایی، اجتماعی و سیاسی آن را در بستر تاریخ سینما آشکار سازد.
معمار مدرنیته و تبارشناسی یک مولف در بستر تاریخ سینمای ایران
برای درک ژرفای «خشت و آینه»، ناگزیر باید به تبارشناسی فکری، هنری و زیستی سازنده آن پرداخت. ابراهیم گلستان، متولد ۱۳۰۱ در شیراز، تنها یک سینماگر نبود؛ او داستاننویس، مترجم، روزنامهنگار، عکاس پرتره و حتی از چهرههای آشنای رسانه بود. این چندساحتی بودن فرهنگی به او نگاهی بینارشتهای، عمیق و انتقادی بخشید که در کالبد آثارش دمیده شد. گلستان نخستین فیلمساز ایرانی بود که توانست با فیلم کوتاه «یک آتش» در سال ۱۳۴۰ جایزه معتبر جشنواره فیلم کوتاه ونیز را از آن خود کند. او همچنین تهیهکنندگی اثر مستند ماندگار «این خانه سیاه است» به کارگردانی فروغ فرخزاد را بر عهده داشت.
موقعیت «خشت و آینه» در موج نوی دهه چهل ایران، موقعیتی کاملاً مستقل، رادیکال و پیشتاز است. در آن دوران، سینمای ایران به شدت در چنبره فیلمفارسیها و آثار سطحی گیشهای مانند «گنج قارون» گرفتار بود و گیشه را قرق خود کرده بود. در این میان، جریانی تلاش کرد تا سینمایی بومی اما مدرن خلق کند. فیلمهایی چون «شب قوزی» به کارگردانی فرخ غفاری که داستانی از هزار و یک شب را بومیسازی کرد، و از سوی دیگر «خشت و آینه» و «این خانه سیاه است» که به شدت تحت تأثیر جریانهای نوین سینمای اروپا (همچون نئورئالیسم ایتالیا و مدرنیسم فرانسوی) بودند، پرچمداران این موج شدند. گلستان استودیوی شخصی خود را راه انداخت و «خشت و آینه» محصول نخست و استراتژیک این استودیو بود.
با این حال، مواجهه منتقدان همعصر با فیلم بسیار تند، مغرضانه و بیرحمانه بود. چهرههای برجستهای چون احمد شاملو نقدهای بسیار گزندهای بر فیلم نوشتند و آن را ناشی از محرومیت جنسی فیلمساز یا اثری مبتذل خواندند. جلال آل احمد نیز نگاه انتقادی مشابهی به جایگاه روشنفکری و منش گلستان داشت. این برخوردها ناشی از جو روشنفکری چپگرا، محافل ادبی بسته آن روزگار و مناسبات شخصی میان آرتیستها بود که گلستان را به دلیل خاستگاه طبقاتی، جاهطلبیها، نوع زندگی و ارتباطاتش با دربار یا شرکت نفت (در قالب فیلمهای مستند سفارشی) برنمیتابیدند. اما امروز تاریخ داوری دیگری دارد؛ نسخههای مرمتشده و کیفیت فورکی این اثر در مجامع اروپایی و ایتالیایی به عنوان شاهکار شناخته شده و سینمای ایران را با این اثر به جهانیان معرفی میکنند.
پرسه در شب؛ روایتشناسی و گذار در هزارتوی تهران خفقانزده
ساختار روایی «خشت و آینه» با یک شوک شبانه آغاز میشود. تیتراژ فیلم یکی از بدیعترین، خلاقانهترین و درخشانترین نمونههای تاریخ سینمای ایران است. شبی پرزرقوبرق که نورهای خیرهکننده صنعتی در بالای قاب، چشم را مینوازند، اما در پایین تاریکی محض و مطلق حکمفرماست. ماشینی بهطور کاملاً تصادفی از میان این نورها عبور میکند و دوربین همچون یک گزارشگر بیطرف به درون ماشین پرتاب میشود تا مخاطب را با خود همراه سازد.
در این میان، هاشم (با بازی زمخت، منفعل و استیصالزده زکریا هاشمی)، راننده تاکسی ساکتی است که شبهنگام در تپههای مهگرفته و خرابههای عباسآباد تهران با زنی چادری (با بازی فروغ فرخزاد) مواجه میشود که نوزادی را در صندلی عقب تاکسی جا گذاشته است. زن ناپدید میشود و هاشم با این امانت معصوم و ناخواسته تنها میماند. طرح روایی فیلم به سبک سینمای مدرن اروپا (بهویژه آثار میکلآنجلو آنتونیونی، فدریکو فلینی و ژان لوک گدار)، طرحی مکانمند و شخصیتمحور است.
هاشم و شریک زندگیاش، تاجی (با بازی تاجی احمدی)، سیری را در مکانهای مختلف شهر طی میکنند: از خرابههای متروکه، به کافهای مملو از روشنفکران مقلد و متفرعن، سپس به کلانتری پلیسی خسته، فرسوده و وارفته (با بازی درخشان جمشید مشایخی و محمدعلی کشاورز)، و در نهایت به یتیمخانهها و دادگستری میروند.
این گردش شبانه، فراتر از یک قصه ساده درباره یک بچه سرراهی، روایتی است از زیر پوست شهری که در انجماد اخلاقی، فقر فرهنگی و تاریکی ساختاری دستوپا میزند. در هر توقفگاه، آدمها به جای حل مسئله، به قضاوت، توجیه یا فرار از مسئولیت میپردازند. هاشم شخصیتی مردد، بیاراده و فاقد استقلال شخصیتی است که مدام به دنبال تایید دیگران یا فرار از بار سنگین این امانت است، در حالی که تاجی رویکردی انسانیتر، مادرانهتر و دغدغهمندتر نسبت به کودک دارد. روایت فیلم به دو شاخه یا خط موازی میل میکند؛ از یک سو داستان اصلی مواجهه با کودک، و از سوی دیگر داستانکها و حاشیههای اجتماعی که شهر را توصیف میکنند. این ساختار چندروایتی، اگرچه گاه ریتم فیلم را کند میکند و به سمت شعارزدگی میل مینماید، اما تصویری عریان از استیصال انسان مدرن ایرانی ارائه میدهد.
بوطیقای مدرنیسم؛ تحلیل فرم، تکنیک، دوربین و صدا در سینمای گلستان
از منظر فرم و تکنیک، «خشت و آینه» دستاوردی خیرهکننده، ساختارشکن و بیسابقه در سینمای ایران است. ابراهیم گلستان برای نخستین بار در تاریخ سینمای ملی، دست به ضبط صدای سر صحنه زد؛ امری که پیش از آن به دلیل صامت بودن فیلمها یا دوبلههای پسازتولید مرسوم نبود و به فیلم اصالت و رئالیسم مستندگونهای بخشید. استفاده از فرمت سینمااسکوپ و فیلمبرداری سیاهوسفید با کنتراست بسیار بالا، فضایی اکسپرسیونیستی، غریب و خیرهکننده آفریده است.
ریشه عکاسی گلستان در قاببندیهای فیلم کاملاً آشکار است. پرترهها با دقتی عکاسانه و به شیوه سهرخ یا با استفاده از فضای منفی پشت سر سوژه ثبت شدهاند تا حس بنبست، خفقان و محاصره درون تاریکی را به مخاطب منتقل کنند. حرکات دوربین، بهویژه در سکانسهای تعقیب و گریز اولیه، حرکتهای روبهعقب در راهروی پرورشگاه، یا نحوه مواجهه با فضا، وامدار آثار اورسن ولز (مانند «نشانی از شر» و «محاکمه») و آنتونیونی است. دوربین گلستان همچون یک راوی گزارشگر عمل میکند که گاه مستندوار واقعیت را ثبت میکند و گاه با عناصر سورئال در هم میآمیزد.
نکته قابل توجه دیگر، عدم استفاده از موسیقی متن متعارف در فیلم است. گلستان به جای تکیه بر موسیقی احساساتبرانگیز و سانتیمانتال، بار صوتی فیلم را روی دیالوگها، صداهای محیطی، رادیو و سکوتهای معنادار سوار کرده است. در سکانس ماشین، صدای پخششده از رادیو شامل نمایشنامههای رادیویی، تبلیغات تجاری و صدای شخص گلستان است که داستانی از یک شکارچی در جنگل را میخواند و آن را با حرکت ماشین در دل شب تطبیق میدهد. با این حال، فیلم از برخی آسیبهای فرمی نیز بیبهره نمانده است؛ از جمله افت انسجام ژانری در بخشهای میانی، ورود به فضاهای تئاتری و تصنعی در کلانتری یا خانه، و تضاد میان دیالوگهای رئالیستی روزمره با شعارهای فلسفی سنگین که گاه یکپارچگی اثر را مخدوش میکند.
زیر پوست شهر؛ نمادشناسی، معنا، و لایههای پنهان سیاسی-فلسفی اثر
«خشت و آینه» فراتر از یک درام اجتماعی، اثری مالامال از نمادها، استعارههای چندلایه و دلالتهای سیاسی است. کودک رهاشده در تاکسی، در لایه اول نماد معصومیت، پاکی ازدسترفته و عواطف انسانی است، اما در تحلیل کلانتر سیاسی و روشنفکری، به تعبیر خود گلستان، تمثیلی از «فرصت طلایی روشنفکری ایران» است که جریان روشنفکری و اجتماعی کشور آن را به دست آورد اما از فرط ترس، تردید، محافظهکاری و بیکفایتی، نتوانست آن را حفظ کند و در نهایت رهایش ساخت.
فیلم سرشار از نشانههای تاریخی است؛ در کلانتری، عکس کودتای ۲۸ مرداد و پوسترهای مربوط به آن بهشکلی معنادار روی دیوار خودنمایی میکند و ساختمانهای نیمهکاره رهاشده در شهر، استعارهای از آرمانهای نیمهکاره و شکستخورده نسلی است که دکتر محمد مصدق و نهضت ملی را تجربه کرده و اکنون در خفقان پس از کودتا در برزخ یأس و سرخوردگی به سر میبرد. عنوان فیلم نیز که برگرفته از ادبیات کلاسیک (عطار نیشابوری) است، به واژگونسازی معنایی دست میزند؛ «خشت» در فرهنگ عامه و کوچه و بازار نماد رهاشدگی و بچه سرراهی (“روی خشت افتادن”) است و «آینه» ابزاری است که جامعه باید چهره واقعی، ریاکار، بیرحم و کریه خود را در آن تماشا کند.
در این میان، نقد نهادهای اجتماعی و افراد جامعه بهشدت گزنده است. کافه بهعنوان پاتوق روشنفکران قلابی، پوچگرا و متفرعن (با بازی بهیادماندنی پرویز فنیزاده در مونولوگهای فلسفیاش)، کلانتری بهعنوان نماد انفعال، بیتفاوت بودن و پوسیدگی دستگاه اجرایی، و رسانههای رسمی (چون تلویزیون در سکانس پایانی که از اخلاق، محبت و نوعدوستی دم میزنند اما در عمل مظهر ریاکاریاند) همگی زیر تیغ جراحی تیز گلستان میروند. پایانبندی فیلم با بازگشت زن چادری و سوار شدن بر تاکسی دیگر، چرخهای باطل و بیپایان از تاریکی، تکرار و بیسرپناهی را گواهی میدهد که گویی شب سیاه این سرزمین را پایانی نیست.
«خشت و آینه» ابراهیم گلستان بیتردید یکی از ارکان و ستونهای سترگ در تاریخ سینمای مدرن ایران است. اثری که با جسارتی کمنظیر، ساختارهای سنتی فیلمفارسی و روایتهای خطی را درنوردید و زبانی نو برای بیان بحرانهای روحی، سیاسی و اجتماعی انسان ایرانی ابداع کرد. هرچند فیلم در زمان اکران خود به دلیل فاصله ژرف با سطح درک عمومی و مقاومت محافل روشنفکری سنتی با بیمهری روبهرو شد و در گیشه ناکام ماند، اما زمان بهترین قاضی برای اثبات اصالت و ارزشهای آن بود. امروز وقتی به «خشت و آینه» مینگریم، آن را نه صرفاً یک فیلم تاریخی، بلکه آینهای تمامنما مییابیم که زخمها، استیصالها، تردیدها و گمگشتگیهای نسلهای متوالی این مرزوبوم را با قاطعیتی شاعرانه بازمیتاباند. این اثر سند زنده توانایی سینمای ایران در دستیابی به تفکر فلسفی و فرم هنری مستقل است که تا ابد در حافظه تاریخی سینهفیلها و منتقدان خواهد درخشید.