برای عدالت: بررسی کتاب «برداشت مسلمانان از عدالت» جلسه9: عدالت به مثابه کسب از خدا
عدالت در نظریه کسب در نقطهای مطرح میشود که دو پاسخ افراطی دیگر کافی به نظر نمیرسند: از یک سو جبر که مسئولیت انسان را کمرنگ میکند، و از سوی دیگر اختیار کامل که بار همه نتایج را بر دوش خود انسان میگذارد. نظریه کسب میکوشد میان قدرت و خالقیت خداوند و نقش واقعی انسان در اعمالش راهی میانه باز کند؛ راهی که در عین حفظ قضا و قدر، مسئولیت اخلاقی و امکان داوری درباره عدالت و ظلم را نیز از میان نبرد.
این مسئله در ادامه به پرسشهای گستردهتری میرسد: چرا نظریه اشعری مبهم تلقی شد؟ ماتریدی و طحاوی چه تغییری در آن دادند؟ باقلانی چگونه با تفکیک معرفت بشری و الهی کوشید میان عقل و وحی، اختیار و تقدیر، و مسئولیت انسانی و قدرت خدا سازگاری ایجاد کند؟ مسیر بحث نشان میدهد که عدالت در این مرحله نه فقط مسئلهای درباره نتیجه فعل، بلکه مسئلهای درباره منظر شناخت، حدود عقل، نسبت وحی و خرد، و امکان نسبتدادن یک فعل به انسان و خدا از دو سطح متفاوت است.فهرست مطالب

عدالت در متن کتاب؛ نظریه کسب و اصلاحات پس از اشعری
متن کتاب نظریه کسب را پاسخی به بنبست جبر و اختیار معرفی میکند. طرفداران عقل و طرفداران وحی نتوانسته بودند درباره مسئولیت انسان در برابر عدالت و ظلم پاسخی کاملاً قانعکننده ارائه دهند. در این میان، نظریه کسب به پیروان اشعری اجازه میداد قدرت خدا را حفظ کنند و در عین حال برای انسان نیز نقشی محدود اما واقعی در افعال قائل شوند.
در این نظریه، انسان اعمالی را که خدا خلق کرده است «کسب» میکند. تمایز میان خلق و کسب قرار بود پیوند میان قدرت مطلق خدا و مسئولیت انسان را ممکن کند. انسان دیگر موجودی کاملاً منفعل نیست، اما خالق مستقل فعل نیز به شمار نمیآید.
اشعری در آثار مختلف خود این مفهوم را با شدتهای متفاوت مطرح میکند. در «الابانه» مفهوم کسب هنوز برجستگی کامل ندارد، اما در «اللمع» نقش انسان در قالب کسب روشنتر میشود. با این حال، اشعری بهصراحت با این نظر معتزلی مخالفت میکند که توانایی انسان برای انجام فعل به معنای خلق فعل توسط خود اوست.
بر این مبنا، نقش انسان بیشتر «مجری» است تا خالق. همین تفاوت باعث شد بسیاری از منتقدان نظریه اشعری را بیش از حد لفظی و مبهم بدانند. مسئله اصلی همچنان باقی میماند: اگر خدا خالق فعل است، انسان چگونه واقعاً مسئول میشود؟
همین ابهام باعث شد متکلمان بعدی نظریه را بازسازی کنند. طحاوی با حفظ چارچوب سنتی، میکوشد میان خلق خدا و توانایی انسان پیوندی روشنتر برقرار کند. اعمال از آن جهت که در جهان وجود دارند مخلوق خدا هستند، اما انسان با توانی که خدا در او نهاده است آنها را انجام میدهد.
ماتریدی این موضع را دقیقتر میکند. انسان با قدرتی که خدا به او داده، فعل خود را واقعاً انجام میدهد و به همین دلیل مسئول پاداش و مجازات است. خلق توانایی از خداست، اما استفاده از این توانایی به انسان مربوط میشود.
در مرحله بعد، باقلانی میان اعمال اختیاری و غیرارادی تفاوت میگذارد. ترس، تصادف و رخدادهایی که فرد بر آنها کنترل ندارد در حوزه دیگری قرار میگیرند، اما عبادت، رفتار ارادی و اعمالی که فرد آگاهانه برمیگزیند در حوزه مسئولیت انسانیاند.
مهمترین نوآوری باقلانی در تفکیک معرفت بشری و الهی است. شناخت انسان از امور از عقل و وحی به دست میآید، اما شناخت الهی را نمیتوان با همان قواعد و همان منظر انسانی سنجید. روش استدلالی که در امور انسانی معتبر است، لزوماً در باب امور الهی همان کارایی را ندارد.
از همین تفکیک، امکان جمع میان عقل و وحی به وجود میآید. انسان در حوزه تجربه و کنش خود میتواند با عقل داوری کند، اما در حوزهای که به ماهیت امر الهی مربوط است باید حدود معرفت خویش را بشناسد. همین موضع بعدها زمینهای برای سازش میان عقلگرایی و وحیگرایی فراهم میکند.
در جمعبندی متن کتاب، مسیر از کسب اشعری به صورتهای روشنتر مسئولیت در ماتریدی و باقلانی میرسد. عدالت در این چارچوب از طریق تفکیک سطح انسانی و الهی فهم میشود: انسان در حوزه خود مسئول است، اما این مسئولیت ضرورتاً به معنای خارجشدن فعل از قلمرو قضا و قدر الهی نیست.
عدالت در خوانش تحلیلی؛ از فشار مسئولیت تا دو منظر معرفتی
عدالت در این مرحله باید در نسبت با یک تعادل روانی و اجتماعی فهم شود. اختیار کامل معتزلی انسان را کاملاً مسئول اعمال و وضعیت خود میدانست. این نگاه از یک جهت نیرویی بزرگ برای اصلاح و مسئولیتپذیری بود، اما از جهت دیگر میتوانست بار سنگینی بر فرد بگذارد.
اگر همه آنچه بر انسان میگذرد فقط نتیجه انتخاب و عمل خود او تلقی شود، در وضعیتهای طولانی و نامطلوب، فاعل ممکن است خود را پیوسته مقصر بداند. این فشار میتواند زمینه پذیرش نظریهای را فراهم کند که عامل دیگری را نیز در وضعیت شریک کند.
از این منظر، کسب فقط یک پاسخ کلامی نیست؛ نوعی پناهگاه نظری نیز هست. نتیجه جهان صرفاً محصول اراده فرد نیست. خدا نیز در ساخت وضعیت حضور دارد و فرد تنها یکی از عوامل است. همین تقسیم بار، امکان ادامه عمل در شرایط نامطلوب را بیشتر میکند.
در اینجا مسئله عدالت شبیه مسئله سیاست میشود: حفظ تعادل میان پذیرش وضعیت و تلاش برای تغییر آن. اگر همه چیز به بیرون نسبت داده شود، فاعل منفعل میشود؛ اگر همه چیز به خود فرد نسبت داده شود، ممکن است زیر بار مسئولیت خرد شود.
خوارج یک سر این طیف را نشان میدادند. برای آنان هر بیعدالتی میتوانست به قیام تازهای منجر شود و نتیجه، «قیام در قیام» بود. حس عدالتخواهی قوی بود، اما نظم اجتماعی دائماً فرو میریخت.
معتزله در پاسخ به این افراط راه اصلاح را برجسته کردند، اما اصلاح نیز بار مسئولیت زیادی بر دوش فاعل میگذارد. نظریه کسب در مرحله بعد میکوشد همین بار را تعدیل کند و سهمی برای اراده الهی باقی بگذارد.
از همین جهت، نظریه کسب توانست مقبولیت پیدا کند. فرد میتواند بگوید نتیجه فقط حاصل اراده او نیست؛ آنچه خدا خواسته نیز در کار بوده است. این تعبیر، مسئولیت را صفر نمیکند، اما آن را از حالت مطلق بیرون میآورد.
در عین حال، همین نقطه مشکل تازهای میسازد. اگر خدا در شکلگیری وضعیت دخیل است، بیعدالتی و شر نیز به نحوی به او نسبت داده میشوند. این همان ایرادی است که نظریه جبر نیز با آن روبهرو بود.
پیشرفت اشعری نسبت به جبر خام این است که انسان را کاملاً بینقش نمیداند. انسان «کاسب» فعل است و به همین دلیل میتواند موضوع ثواب و عقاب قرار گیرد. اما نسبت دقیق میان خالق و کاسب همچنان مبهم میماند.
همین ابهام راه را برای طحاوی، ماتریدی و باقلانی باز میکند. هر سه میکوشند درون سنت اهل سنت مسئولیت انسان را جدیتر و روشنتر تعریف کنند، بدون آنکه خالقیت خدا را کنار بگذارند.
در ماتریدی، این نسبت با مفهوم توانایی روشنتر میشود. خدا توانایی را خلق کرده، اما انسان آن توانایی را به کار میگیرد. از همین رو، فعل از منظر وجودی درون خلقت خداست، اما از منظر مسئولیت به انسان نسبت داده میشود.
این تمایز میان «خلق توانایی» و «استفاده از توانایی» اجازه میدهد عدالت کیفری نیز معنا پیدا کند. اگر انسان واقعاً در استفاده از توان خود نقشی نداشته باشد، پاداش و مجازات بیمعنا میشوند.
باقلانی گام مهمتری برمیدارد و مسئله را معرفتی میکند. یک عمل از منظر انسان میتواند اختیاری باشد، در حالی که از منظر الهی در قضا و قدر قرار گیرد. این دو حکم لزوماً متناقض نیستند، چون از دو دستگاه معرفتی متفاوت صادر میشوند.
این تفکیک همان چیزی است که امکان سکوت درباره برخی مسائل الهی را فراهم میکند. انسان باید درباره آنچه در حوزه تجربه و عقل اوست سخن بگوید، اما درباره آنچه بیرون از این افق قرار دارد با احتیاط رفتار کند.
در این چارچوب، موضع احمد بن حنبل درباره قدم یا حدوث قرآن نیز قابل فهم میشود. از منظر انسانی، ممکن است گفته شود هر چیزی یا حادث است یا قدیم؛ اما اگر مسئله درباره امر الهی باشد و نص پاسخ مشخصی نداده باشد، نتیجه لزوماً اجبار به انتخاب یکی از دو گزینه نیست.
این موضع، نظریه «سکوت» را توضیح میدهد. سکوت نه به معنای بیفکری، بلکه پذیرش محدودیت قلمرو معرفت انسان است. وقتی موضوع از حوزه شناخت بشری خارج میشود، استدلالهای همان حوزه نباید بیقید به امر الهی تعمیم داده شوند.
این ایده در دورههای بعد نیز تکرار میشود. در یک صورت، ابن تیمیه میگوید قضا و قدر وجود دارد، اما انسان در عمل نباید به آن استناد کند؛ زیرا به منظر الهی دسترسی ندارد. در عمل باید خودش و افعال خودش را معیار قرار دهد.
همین منطق با جمله پایانی «تراکتاتوس» ویتگنشتاین مقایسه میشود: آنچه را نمیتوان دربارهاش سخن گفت باید به سکوت سپرد. شباهت اصلی در تعیین مرز برای معرفت و زبان است، نه در یکیبودن دو دستگاه فکری.
از اینجا، عدالت به مسئلهای درباره «منظر» تبدیل میشود. یک فعل از منظر انسانی میتواند محصول اراده و مسئولیت باشد و از منظر الهی درون قضا و قدر قرار گیرد. مشکل زمانی آغاز میشود که این دو منظر با هم خلط شوند.
همین تفکیک اجازه میدهد انسان در حوزه خود مسئول باقی بماند. اگر کسی خطایی کرده، از منظر انسانی نمیتواند بگوید تقدیر الهی بود و من نقشی نداشتم؛ چون در حوزهای که او میشناسد، تصمیم و اختیار خودش عامل اصلی است.
در عین حال، این موضع قضا و قدر را نیز حذف نمیکند. از منظر الهی، همان فعل میتواند در نظامی گستردهتر قرار داشته باشد که انسان به آن دسترسی ندارد.
این ساختار به نظریه «حقیقت دوگانه» نزدیک میشود؛ نه به معنای نسبیبودن حقیقت، بلکه به معنای تفاوت حقیقت از دو منظر ماهیتاً متفاوت. حقیقت بشری و حقیقت الهی یکی نیستند، چون نوع شناخت در این دو سطح متفاوت است.
در خوانش ابنرشد نیز همین نکته برجسته میشود. او در مقام فیلسوف از عقل استفاده میکند و در مقام قاضی بر اساس فقه عمل میکند. این دو نقش نه لزوماً متناقض، بلکه متعلق به دو حوزه متفاوتاند.
نمونه مشهور درباره قدم جهان نیز از همینجا توضیح داده میشود. از منظر فلسفی میتوان از قدم عالم سخن گفت و از منظر دینی از خلقت در شش روز. این دو گزاره در این مدل قرار نیست در یک سطح معرفتی با هم رقابت کنند.
همین تمایز باقلانی راهی برای جمع اختیار و قضا و قدر نیز فراهم میکند. از منظر انسانی، فرد خالق و عامل فعل خود دیده میشود؛ از منظر الهی، همان فعل در قلمرو اراده و علم خدا قرار دارد.
این تفاوت با کسب اشعری مهم است. اشعری بیشتر یک رابطه طولی میسازد: خدا خالق است و انسان کاسب. باقلانی دو منظر معرفتی میگشاید و میگوید نسبت یک فعل با انسان و خدا بسته به سطح شناخت متفاوت فهم میشود.
این تغییر، نظریه را روشنتر میکند. انسان مجبور نیست در زندگی عملی خود دائماً به قضا و قدر استناد کند. در حوزه انسانی، اختیار، مسئولیت و عدالت معیار عملاند. قضا و قدر به حوزهای تعلق دارند که شناخت کامل آن در دسترس انسان نیست.
همین مدل میتواند اعمال غیرارادی را نیز توضیح دهد. بیماری، حادثه، ترس یا رخدادهایی که فرد انتخابشان نکرده است، در سطح انسانی به او نسبت داده نمیشوند. بنابراین مسئولیت اخلاقی فقط درباره اعمالی مطرح است که در حوزه اختیار او قرار دارند.
از اینجا، عدالت کیفری نیز دقیقتر میشود. پاداش و مجازات باید به اعمال ارادی مربوط باشند، نه رخدادهای اضطراری. این همان جایی است که تفکیک اختیار و اجبار اهمیت حقوقی پیدا میکند.
باقلانی در بحث دروغ نیز از همین چارچوب استفاده میکند. خدا دروغگو توصیف نمیشود، نه به دلیل اینکه عقل مستقل از وحی محالبودن دروغ را بر خدا تحمیل کرده باشد، بلکه چون وحی او را صادق معرفی کرده است.
در عین حال، در شرایط استثنایی، حتی دروغ برای انسان میتواند مجاز شود. بنابراین ارزش اخلاقی فعل همیشه از ماهیت انتزاعی آن به تنهایی به دست نمیآید؛ زمینه، حکم و نسبت آن با شریعت نیز اهمیت دارند.
این موضع نشان میدهد که باقلانی نه به عقلگرایی خالص معتزلی بازمیگردد و نه عقل را حذف میکند. شناخت انسانی از دو منبع عقل و وحی ساخته میشود و هرکدام حوزه خاص خود را دارند.
این سازش زمینه را برای غزالی و جریانهای بعدی فراهم میکند. عقل میتواند در حوزه انسانی و استدلالی نقش جدی داشته باشد، اما در امر الهی باید محدودیت خود را بشناسد.
همین ایده در نسبت با فلسفه نیز پیامد دارد. وقتی عقل انسانی به امور الهی تعمیم داده شود، خطر «قیاس غایب بر شاهد» پیش میآید؛ یعنی ساختارهایی که در جهان انسانی معتبرند بیدلیل به خدا نسبت داده شوند.
نقد ابنرشد به بسیاری از براهین اثبات خدا نیز در همین چارچوب خوانده میشود. اینکه حرکت در جهان انسانی و طبیعی نیازمند محرک است، لزوماً به این معنا نیست که ساختار امر الهی نیز دقیقاً همانگونه باشد.
این موضع محدودکننده عقل در عین حال با ابنسینا تفاوت دارد. ابنسینا میکوشد ساختار جهان و نسبت آن با خدا را بهصورت نظاممند و عقلانی توضیح دهد؛ از صدور گرفته تا نسبت واجب و ممکن. در مقابل، این رویکرد بر محدودیت عقل در عبور از جهان انسانی تأکید میکند.
از همین رو، تفاوت «شناخت بیشتر» با «شناخت ماهیتاً متفاوت» اهمیت دارد. مسئله فقط این نیست که خدا اطلاعات بیشتری دارد؛ نوع شناخت الهی با شناخت انسانی متفاوت فرض میشود. همین تفاوت، امکان دو حکم متفاوت درباره یک موضوع را فراهم میکند.
در عدالت نیز همین تمایز کار میکند. انسان از منظر خود باید ظلم را محکوم کند و مسئولیت را به فاعل نسبت دهد. اینکه همان رخداد در نظام الهی چه جایگاهی دارد، پرسشی از سطح دیگری است.
این نظریه از یک سو انسان را از توجیه جبرگرایانه اعمالش بازمیدارد و از سوی دیگر، نسبت همه چیز با اراده الهی را قطع نمیکند. همین توازن، مهمترین مزیت صورتبندی باقلانی است.
اما این مدل نیز هزینه دارد: حقیقت به دو افق تقسیم میشود و امکان انتقال استدلال از یکی به دیگری محدود میشود. در نتیجه، بسیاری از مسائل الهی عملاً به قلمرو سکوت یا وحی سپرده میشوند.
همین محدودیت بعدها شباهتهایی با پروژههایی پیدا میکند که مرز عقل را تعیین میکنند. مقایسه با کانت نیز از همین جهت است: عقل نباید از حوزهای که ابزار شناختش برای آن ساخته شده فراتر رود.
در نهایت، عدالت در این چارچوب نه با حذف تقدیر و نه با حذف اختیار حفظ میشود. راهحل در تفکیک سطوح است: مسئولیت و اختیار در سطح انسانی و قضا و قدر در سطح الهی.
این همان نقطهای است که نظریه کسب از حالت بسیار مبهم اشعری به صورت روشنتر و کارکردیتری میرسد. انسان در زندگی خود باید چنان عمل کند که گویی مسئول است، زیرا در حوزه معرفت و عمل خودش واقعاً مسئول است.
از طرف دیگر، آنچه بیرون از اختیار اوست به او نسبت اخلاقی داده نمیشود. همین تمایز اجازه میدهد عدالت با محدودیت انسانی و رخدادهای ناخواسته نیز سازگار شود.
در این مدل، خدا همچنان خالق جهان و زمینه امکانهاست، اما انسان نیز در سطح خودش صاحب فعل و مسئول آن است. همین جمع، مقصود اصلی نظریههای اصلاحشده کسب است.
جمعبندی عدالت؛ کسب بهمثابه توازن میان اختیار و تقدیر
عدالت در نظریه کسب تلاشی است برای حفظ دو اصل همزمان: قدرت و خالقیت خداوند، و مسئولیت واقعی انسان. اشعری این تعادل را با تمایز خلق و کسب صورتبندی کرد، اما ابهام نظریه او باعث شد متکلمان بعدی آن را بازسازی کنند.
در ماتریدی و بهویژه باقلانی، مسئولیت انسان روشنتر میشود و تفکیک میان معرفت بشری و الهی راهی برای جمع اختیار و قضا و قدر فراهم میکند. از منظر انسان، فعل ارادی به خود او نسبت داده میشود و مبنای عدالت و مسئولیت است؛ از منظر الهی، همان فعل در نظامی قرار دارد که شناخت کامل آن در دسترس بشر نیست. این تفکیک، هسته اصلی این صورتبندی متأخر از عدالت و کسب است.
برای مطالعه در مورد نویسنده کتاب موضوع بحث «مجید خدوری» اینجا کلیک کنید.
برای دسترسی به جلسه بعدی از این مجموعه اینجا کلیک کنید.