برای عدالت: بررسی کتاب «برداشت مسلمانان از عدالت» جلسه7: در جست و جوی عدل الهی
عدالت در اندیشه اسلامی از یک مسئله سیاسی درباره حاکم جائر آغاز شد، اما خیلی زود به پرسشی بنیادیتر رسید: خدا عادل است یا عدالت همان چیزی است که خدا انجام میدهد؟ این گذار، مفهوم عدالت را از زمین سیاست به آسمان الهیات برد و در برابر مسلمانان دو الگوی متفاوت گذاشت. یک الگو بر مسئولیت انسان، عقل و محدودبودن فعل الهی به خیر و عدل تأکید میکرد؛ الگوی دیگر بر قدرت مطلق خدا و وابستگی همه چیز، حتی عدل و جور، به اراده او پافشاری داشت. از همین اختلاف، یکی از مهمترین شکافهای فکری تاریخ کلام اسلامی شکل گرفت.
این بحث سپس به حوزههای گستردهتری سرایت کرد: آیا عقل میتواند معیار عدالت باشد؟ آیا وحی باید در چارچوب عقل تفسیر شود؟ صفات خدا چگونه فهم میشوند؟ آیا خدا میتواند ظلم کند؟ شر و رنج کودک چگونه با عدل الهی سازگار میشوند؟ «لطف» و «تکلیف» چه نسبتی با اختیار دارند؟ و چرا معتزله، که عدالت را از عقل میفهمیدند، به تأویل، تنزیه و نفی صفات انسانوار خدا رسیدند؟

عدالت در متن کتاب؛ از عدل الهی تا عقل، اختیار و مسئولیت
متن کتاب، عدالت کلامی را به اختلاف متکلمان درباره اراده و ذات خداوند پیوند میدهد. همه بر این اصل توافق داشتند که خدا سرچشمه عدالت و داور نهایی است، اما اختلاف در این بود که عدالت جلوه اراده و قدرت خداست یا جلوه ذات و کمال او. همین اختلاف، دو گرایش بزرگ عقلی و نقلی را از هم جدا کرد.
در آغاز، هواداران قدر و جبر درباره مسئولیت انسان بحث میکردند، اما مسئله بهتدریج از اعمال انسان به قدرت و عدالت خداوند منتقل شد. در دوره عباسی، بحث معتزله درباره عدالت رونق بیشتری گرفت و روش عقلانی آنان، حتی پس از عقبنشینی سیاسیشان، بر مخالفان نیز اثر گذاشت.
یکی از تقابلهای اصلی میان ابوهذیل علاف و اشعری طرح میشود. ابوهذیل میگوید خداوند فقط آنچه را که برای بندگانش صلاح و عادلانه است انجام میدهد. در این نگاه، ظلم با ذات خدا ناسازگار است. در مقابل، اشعری بر قدرت مطلق خدا تأکید میکند و میگوید خدا خالق عدل و جور است؛ اگر جور در عالم هست، خدا آن را آفریده است، هرچند نه بهمثابه جور خود، بلکه بهمثابه جور دیگری.
این اختلاف به مسئله انسان نیز بازمیگردد. معتزله انسان را مسئول افعال خود میدانند و جور را به انسان نسبت میدهند. اشعری از این نگران است که چنین استقلالی برای انسان، ساحتی بیرون از سلطه خدا ایجاد کند. از همین رو، حتی فعل انسانی در نهایت باید در ملک و قدرت خدا باقی بماند.
کتاب سپس معتزله را «اهل عدل و توحید» معرفی میکند و نظریه «عدالت عقلی» را توضیح میدهد. سه اصل مبنایی این نظریه عبارتاند از عقلگرایی، اختیار و مسئولیت: عقل عدالت را تشخیص میدهد، اعمال انسان محصول اراده آزاد اوست و انسان بر اساس انتخاب میان عدالت و ظلم مستحق پاداش یا عذاب میشود.
در این چارچوب، عدالت الهی کامل و ابدی است و خدا فقط آنچه را که برای انسان اصلح است انجام میدهد. انسان میکوشد بازتابی از این عدالت را بر زمین تحقق دهد و ابزار اصلی او عقل است. بنابراین سطح انسانی عدالت تقریبی از عدل الهی محسوب میشود.
این عقلگرایی پیامد تفسیری نیز دارد. اگر عدالت اصلی عقلی باشد، متن دینی باید به شکلی تفسیر شود که با عقل ناسازگار نباشد. از همینجا بحث حقیقت و مجاز، تأویل و تفسیر غیرلفظی صفات خدا شکل میگیرد. تعابیری مانند «دست خدا» به معنای قدرت و نه عضو جسمانی فهم میشوند.
در الهیات معتزلی، تنزیه اهمیت محوری پیدا میکند. خدا مانند هیچ چیز نیست و صفات انسانوار نباید بر او حمل شوند. برخی متکلمان فقط دو محور اصلی توحید و عدالت را برجسته میکنند و دیگر کمالات را درون همین دو اصل توضیح میدهند.
کتاب همچنین اختلاف داخلی معتزله را درباره توانایی خدا بر ظلم بیان میکند. ابوهذیل میگوید خدا توانایی ظلم دارد اما چون ظلم با ذات او ناسازگار است، هرگز آن را انجام نمیدهد. در مقابل، برخی معتزلیان بغداد مانند نظّام و جاحظ میگویند حتی نسبتدادن توانایی ظلم به خدا، کمال عدالت او را پایین میآورد؛ بنابراین خدا اساساً نمیتواند ظلم کند.
یکی از چالشهای مهم این نظریه مسئله کودک است. اگر کودک کافری پیش از بلوغ بمیرد، عدالت الهی درباره او چگونه اجرا میشود؟ روایت مشهور گفتوگوی اشعری و جبایی از همین پرسش استفاده میکند تا دشواری دیدگاه معتزلی را نشان دهد. پاسخهای بعدی معتزله به مفهوم «عوض» متوسل میشوند: اگر رنجی در دنیا رخ داده، خدا در آخرت جبران میکند.
در ادامه، مسئله خلقت انسان نیز مطرح میشود. قاضی عبدالجبار، با وجود تأکید بر عدالت همه افعال خداوند، خلقت انسان را به شکلی استثنایی و مسئلهدار میبیند، زیرا انسان موجودی است که میتواند جور کند و حتی بر سر خود خلقت با خدا محاجه کند.
پنج اصل معتزله نیز در همین زمینه قرار میگیرند: توحید، عدل، وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف و نهی از منکر. اصل پنجم، در صورت سیاسی خود، رابطه محکوم با حاکم را تنظیم میکند و از دل همان مسئولیت انسانی بیرون میآید.
در پایان، بحث «لطف» و «تکلیف» به اختیار پیوند میخورد. آیا خدا باید به کسی که میداند مؤمن نمیشود لطف کند؟ برخی معتزله بر عقل و مسئولیت فرد تأکید میکنند و لطف را الزام نمیدانند؛ برخی دیگر امکان لطف و هدایت بیشتر را مطرح میکنند. در همه این برداشتها، اختیار انسان شرط اصلی ارزش اخلاقی ایمان و استحقاق پاداش است.
عدالت در خوانش تحلیلی؛ از سیاست و عقل تا تأویل، شر و لطف
عدالت کلامی در این خوانش نه از یک پرسش انتزاعی درباره صفات خدا، بلکه از نزاع سیاسی بر سر حاکم جائر متولد میشود. نقطه آغاز این است که قدرت میکوشد مسئولیت ظلم را از گردن خود بردارد و آن را به تقدیر الهی بسپارد. در برابر، جریانهای ضدقدرت میخواهند حاکم را مسئول اعمال خود بدانند.
گفتوگوی منسوب به غیلان دمشقی و عبدالملک همین تقابل را روشن میکند. «دیدی خدایت با تو چه کرد؟» نماینده انتقال مسئولیت به تقدیر است و «دیدم تو با من چه کردی» مسئولیت انسانی را به مرکز برمیگرداند. همین برخورد، بذر نزاع کلامی بعدی را در خود دارد.
از اینجا سیاست به الهیات پرتاب میشود. پرسش «حاکم جائر مسئول است یا نه؟» تبدیل میشود به «انسان مسئول است یا نه؟» و سپس «خدا چگونه عادل است؟» این جابهجایی فقط یک رشد طبیعی نظری نیست؛ از نظر ایدئولوژیک نیز به سود قدرت است، زیرا بحث عملی عدالت را از زمین سیاست دور میکند.
با این حال، این انتقال فقط محصول مداخله قدرت نیست. هر بحث اخلاقی و سیاسیِ رشدیافته در نهایت میتواند به سطح مبانی و متافیزیک برسد. وقتی درباره مسئولیت انسان سخن گفته میشود، ناگزیر نسبت اراده انسان با اراده خدا مطرح میشود. بنابراین عدالت سیاسی و عدالت کلامی در یک زنجیره تاریخی و مفهومی به هم متصلاند.
در معتزله، این اتصال با ساختن «انسان مسئول» به اوج میرسد. انسان باید مسئول جور خود باشد؛ اگر ظلم میکند، نمیتواند آن را به خدا نسبت دهد. این منطق همان چیزی است که در سیاست نیز حاکم را مسئول ظلم خودش میکرد.
در مقابل، اشعری در پی ساختن انسانی است که در برابر قدرت خدا تسلیم است. حتی اگر انسان ظاهراً کنشگر باشد، فعل او بیرون از ملک خدا رخ نمیدهد. همین تفاوت انسانشناختی، پشت بسیاری از اختلافهای کلامی قرار دارد.
این دو تصویر انسان، دو صورت از سیاست را نیز در خود حمل میکنند. در مدل مسئولیت، هم حاکم و هم محکوم مسئولاند؛ حاکم مسئول جور و رعیت مسئول واکنش به جور. این واکنش میتواند قیام، نصیحت، اصلاح یا امر به معروف باشد. در مدل تسلیم، اطاعت و رضا جایگاه بالاتری پیدا میکند.
از همین رو، عدالت کلامی ادامه همان عدالت سیاسی است، نه بحثی کاملاً جدا. فقط صورت مسئله عوض شده است. همان پرسش درباره مسئولیت که در میدان حکومت مطرح بود، اکنون در سطح رابطه انسان و خدا بازسازی میشود.
معتزله در این مرحله یک گام تازه برمیدارند: عدالت را «اصل عقلی» میدانند. این گزاره پیامدهای بزرگی دارد، زیرا اگر عدالت عقلی باشد، حتی فعل خدا نیز باید با آن سازگار باشد. خدا نمیتواند دو نقیض را جمع کند و به همان معنا نمیتواند کاری انجام دهد که ذاتاً ناعادلانه باشد.
این نگاه عقل را به معیاری فراتر از حکم خاص تبدیل میکند. عقل نه منبع مستقل تشریع در همه جزئیات، بلکه محک تشخیص درست و نادرست است. از این منظر، حکم شرعی نیز نمیتواند با اصل عدالت تعارض واقعی داشته باشد.
این مسئله باعث میشود عقل و نقل به صورت عام و خاص فهم شوند. عقل اصل عمومی عدالت را میدهد و وحی مصادیق و احکام خاص را. به همین دلیل، معتزله مرجعیت وحی را حذف نمیکنند؛ بلکه میکوشند آن را در چارچوب عقل بفهمند.
از همینجا تفسیر عقلی و تأویل پدید میآید. اگر ظاهر متن با اصل عقل ناسازگار باشد، ظاهر نمیتواند معنای نهایی باشد. تعابیر انسانوار درباره خدا باید مجازی تفسیر شوند. «دست» خدا عضو جسمانی نیست؛ کنایه از قدرت است.
این تغییر، بحث حقیقت و مجاز را به مسئلهای جدی در تفسیر تبدیل میکند. واژهها دیگر همیشه به معنای ظاهری خود گرفته نمیشوند و عقل در تعیین معنای ممکن متن نقش پیدا میکند. این یکی از مهمترین ثمرات عقلگرایی معتزلی است.
الهیات تنزیهی نیز از همینجا رشد میکند. اگر خداوند مانند هیچ چیز نیست، نباید صفات انسانی را به صورت حقیقی بر او حمل کرد. این موضع با آیه «لیس کمثله شیء» پیوند پیدا میکند و به نفی تشبیه و تجسیم میرسد.
این تنزیه در ادامه به مسئله نسبت ذات و صفات میرسد. اگر علم، قدرت و حیات صفاتی جدا از ذات خدا باشند، نوعی کثرت در ذات راه پیدا میکند. برخی متکلمان میکوشند این کثرت را حذف کنند و صفات را عین ذات بدانند.
همین مسیر بعدها در ابنسینا، ابنعربی و ملاصدرا به صورتهای متفاوت ادامه پیدا میکند. بحث وحدت ذات و صفات و تعبیرهایی مانند «بسیطالحقیقة کل الاشیاء» ادامه همان مسئلهای است که در الهیات تنزیهی و توحیدی زودتر شکل گرفته بود.
عدالت در اینجا با توحید نیز گره میخورد. معتزله خود را «اهل عدل و توحید» مینامند، زیرا هم میخواهند انسان مسئول بماند و هم وحدت و بیهمتایی خدا حفظ شود. این دو اصل در نگاه آنان مکمل یکدیگرند.
اما همین نگاه با پرسش دشواری روبهرو میشود: اگر خدا نمیتواند ظلم کند، آیا این محدودیت با قدرت مطلق او سازگار است؟ ابوهذیل میکوشد بگوید خدا توانایی دارد، اما چون میداند ظلم قبیح است، انجامش نمیدهد.
این پاسخ برای برخی معتزله کافی نیست. اگر توانایی ظلم اصلاً در خدا باشد، همین امکان با کمال عدالت او ناسازگار است. نظّام و جاحظ به این نتیجه نزدیک میشوند که خدا اساساً نمیتواند ظلم کند.
این اختلاف نشان میدهد که «نمیتواند» دو معنای متفاوت دارد: ناتوانی ناشی از ضعف، یا امتناع ناشی از کمال. معتزله میخواهند ناتوانی از ظلم را نه نقص، بلکه عین کمال بدانند.
اما مسئله شر، این دستگاه را تحت فشار میگذارد. جهان پر از رنج، مرگ و بیعدالتی است. اگر خدا فقط خیر و عدل انجام میدهد، این رنجها چگونه توضیح داده میشوند؟ همین پرسش به یکی از نقاط ضعف دائمی نظریه تبدیل میشود.
مسئله کودک نمونه فشرده همین مشکل است. کودکی که پیش از بلوغ میمیرد، نه فرصت کامل ایمان داشته و نه گناه آگاهانه. اگر خدا او را در وضعی پایینتر از مؤمنان قرار دهد، عدالت چه میشود؟ اگر او را پاداش دهد، معیار استحقاق چیست؟
روایت اشعری و جبایی از همین فشار استفاده میکند. پاسخ معتزلی کودک را در موقعیتی میانی قرار میدهد، اما اعتراض این است که چرا خدا او را زودتر از دیگری میمیراند یا دیگری را زود نمیمیراند تا از کفر نجات یابد. این پرسش مستقیماً اصل «اصلح» را هدف میگیرد.
پاسخ «عوض» تلاشی برای حل همین مشکل است. اگر خدا در دنیا رنجی اجازه داده، در آخرت آن را جبران میکند. اما این پاسخ بهای نظری دارد: اگر جبران لازم است، پس رخداد اولیه به نحوی نیازمند جبران بوده و اصل اینکه هیچ جور و نقصی در فعل خدا نیست، ضعیفتر میشود.
همینجا مشخص میشود که نظریههای متأخر معتزلی نسبت به صورت رادیکال اولیه خود عقبنشینی میکنند. نظام فکری باید با واقعیت رنج و شر کنار بیاید و همین سازگاری، نظریه را پیچیدهتر و گاهی کمصلابتتر میکند.
قاضی عبدالجبار در این میان جایگاه مهمی دارد، چون بخش بزرگی از میراث معتزلی از طریق «المغنی» او به دست رسیده است. بسیاری از آثار قدیمتر از میان رفتهاند و روایت عبدالجبار به یکی از منابع اصلی شناخت این سنت تبدیل شده است.
بحث خلقت انسان نیز یکی از جسورانهترین نقاط این سنت است. اگر انسانی آفریده شود که میتواند جور کند، خود آفرینش او چگونه عادلانه است؟ همین پرسش نشان میدهد که عدالت دیگر فقط درباره افعال بعدی خدا نیست؛ اصل خلقت نیز به میدان محاجه میآید.
در اینجا انسان موجودی است که حتی درباره آفرینش خودش با خدا بحث میکند. همین کشمکش در ادبیات مدرن نیز تکرار میشود؛ در سارتر و کامو، انسان در برابر خدایی قرار میگیرد که باید پاسخگوی رنج و شر باشد.
مثال نمایشنامه «مگسها» از همین زاویه اهمیت دارد: «من تو را آفریدم» پاسخ خداست و «اشتباه کردی که آفریدی، چون من اکنون تو را محکوم میکنم» پاسخ انسان. این تصویر شکل افراطی همان محاجه درباره عدالت الهی است.
در «طاعون» کامو نیز مسئله به رنج و شر جمعی برمیگردد. وقتی طاعون به عنوان ابزار یا «خرمنکوب» الهی معرفی شود، انسان میپرسد پس عدالت خدا کجاست. این پرسش تاریخی نیست؛ ساختار همان نزاع کلامی قدیم را حفظ میکند.
عدالت معتزلی در نهایت با اختیار انسانی گره خورده است. اگر انسان مختار نباشد، پاداش و کیفر معنا ندارد. اصل مسئولیت بدون امکان انتخاب میان خیر و شر فرو میریزد.
از همین رو، مفهوم «تکلیف» اهمیت پیدا میکند. تکلیف فقط فرمان نیست؛ فرصتی است که انسان در آن انتخاب میکند. اگر فرد کافر نیز عقل دارد، مسئول تصمیم خود درباره ایمان است و همین عقل او را وارد میدان مسئولیت میکند.
اما «لطف» مسئله را پیچیدهتر میکند. آیا خدا باید به کسی که میداند مؤمن نمیشود لطف کند؟ اگر لطف کند و آن فرد مؤمن شود، آیا عدم لطف پیشین با عدالت سازگار بوده است؟ اگر لطف الزام باشد، آزادی خدا چه میشود؟
ابوهذیل و نظّام بر این تأکید دارند که انسان صاحب عقل است و خدا الزام ندارد او را با لطف اضافی به ایمان برساند. فرد باید خودش انتخاب کند. این موضع مسئولیت انسان را به حداکثر میرساند.
در مقابل، بِشر میگوید اگر خدا لطف کند، فرد مؤمن میشود و شایسته پاداش خواهد شد. ابوهاشم جبایی موضع میانهتری میگیرد: خدا میتواند لطف کند، اما این لطف از کمال او میآید، نه از الزام.
قاضی عبدالجبار و نسل متأخر معتزله همین چارچوب را میپذیرند. تکلیف فرصتی است برای نجات؛ مانند فرصتی که به غریق داده میشود. استفاده از این فرصت باید آزادانه باشد تا پاداش معنا داشته باشد.
این مثال غریق، مسئولیت را روشن میکند. اگر راه نجات در اختیار فرد باشد و او از آن استفاده نکند، مسئولیت متوجه خود اوست. عدالت در این مدل با فراهمکردن امکان و حفظ آزادی انتخاب جمع میشود.
همین ساختار در اصل «امر به معروف و نهی از منکر» نیز دیده میشود. چون جور به انسان نسبت داده میشود، انسان دیگر در برابر جور منفعل نیست. باید نسبت به آن واکنش نشان دهد. در سطح سیاسی، این اصل رابطه محکوم و حاکم را تنظیم میکند.
با گذر زمان، این اصل بیشتر اخلاقی فهم شد، اما ریشه سیاسیاش نباید فراموش شود. نهی از منکر در آغاز فقط درباره رفتار شخصی همسایه یا فرد جامعه نبود؛ میتوانست درباره رفتار حاکم و ساخت قدرت باشد.
همین نکته نشان میدهد که اصول معتزلی را میتوان در سطوح مختلف خواند. در الهیات، امر به معروف میتواند حتی به ارسال رسل تعبیر شود؛ در سیاست، به نقد حاکم؛ در اخلاق، به اصلاح رفتار فرد.
اصل توحید نیز فقط بحثی انتزاعی نبود. پس از پایان فتوحات، جهان اسلام با دو «دیگری» بزرگ روبهرو بود: ثنویت زرتشتی و تثلیث مسیحی. توحید به مهمترین اصل هویتی در این رقابت ایدئولوژیک تبدیل شد.
از همینجا بحث مخلوقبودن قرآن نیز معنا پیدا میکند. معتزله و حکومت مأمون از این نظریه در چارچوب نزاع فکری گستردهتر استفاده کردند و همین همکاری میان نهاد علم و قدرت را تقویت کرد.
معتزله نخستین گروهی معرفی میشوند که کوشیدند علم را به صورت نهادی واسط میان حاکم و محکوم قرار دهند. پیش از آن، نزاع با قدرت بیشتر از راه قیام انجام میشد؛ اکنون «علم» میتواند واسطه اصلاح حکومت و جامعه شود.
این نقش دوطرفه است. علم باید حاکم را عقلانیتر کند و از ظلم او بکاهد؛ در مقابل، قدرت نیز میتواند منابع خود را برای توسعه علم و عقلانیت جامعه به کار گیرد. این همان رابطهای است که در نهادهایی مانند بیتالحکمه نمود پیدا میکند.
اما همین رابطه خطر کنترل علم توسط قدرت را نیز دارد. وقتی حکومت جریان علمی را سازمان میدهد، ممکن است آن را به ابزار رسمی ایدئولوژی تبدیل کند. ماجرای محنت و تحمیل عقیده مخلوقبودن قرآن نمونه همین خطر است.
در نتیجه، معتزله فقط جنبشی کلامی نیستند؛ درون نسبت پیچیدهای میان عدالت، عقل، قدرت و علم قرار دارند. از یک سو عدالت را عقلانی میکنند، از سوی دیگر با قدرت همکاری میکنند و از سوی سوم، همان قدرت میتواند عقلگرایی را به اجبار رسمی تبدیل کند.
این دوگانگی به خود مفهوم عدالت نیز بازمیگردد. اگر عدالت عقلی است، تحمیل عقیده تا چه حد عادلانه است؟ اگر عقل معیار است، آیا حکومت حق دارد برداشت خاصی از عقل را بر دیگران تحمیل کند؟ متن این پرسش را بهصراحت صورتبندی نمیکند، اما در روند تاریخی مورد اشاره، این تنش بهوضوح حضور دارد.
با متوکل، حمایت رسمی از معتزله فروکش میکند، اما روش عقلی آنها باقی میماند. حتی مخالفانشان ناچار میشوند برای دفاع از خود از روش استدلالی معتزله استفاده کنند. شکست سیاسی به حذف کامل اثر فکری منجر نمیشود.
این نکته برای فهم تاریخ عدالت مهم است: یک نظریه ممکن است از قدرت کنار گذاشته شود، اما زبان و روشش در مخالفان نفوذ کند. عقلگرایی معتزلی پس از افول سیاسی هم بخشی از ساختار کلام اسلامی باقی میماند.
در مجموع، عدالت در این مرحله به نقطهای میرسد که دیگر نمیتوان آن را فقط فضیلت اجتماعی یا سیاسی دانست. عدالت به اصل تفسیر، معیار فهم وحی، مبنای مسئولیت، شرط کیفر، اصل در صفات خدا و حتی معیار ارزیابی خلقت تبدیل میشود.
همین گستردگی دلیل آن است که عدل در برخی مکاتب به «اصل» تبدیل میشود. اصل یعنی قاعدهای که در سیاست، اخلاق، کلام، فقه و تفسیر حضور دارد و شکلهای مختلف آن حوزهها را به هم متصل میکند.
جمعبندی عدالت؛ از حاکم جائر تا خدا، عقل و مسئولیت انسان
عدالت کلامی در اسلام از یک مسئله سیاسی زاده شد: آیا حاکم و انسان مسئول ظلم خود هستند یا میتوان رفتارشان را به تقدیر نسبت داد؟ معتزله پاسخ را در عقل، اختیار و مسئولیت یافتند و از همین مبنا به تأویل، تنزیه، عدالت عقلی و نقد نسبتدادن شر به خدا رسیدند.
این مسیر به مسائل دشوارتری مانند توانایی خدا بر ظلم، رنج کودک، عوض، خلقت انسان، لطف و تکلیف رسید و سرانجام عدالت را به اصلی فراگیر در کلام و سیاست تبدیل کرد. مهمترین خط این تحول آن است که بحث از مسئولیت انسان آغاز شد و سپس به ذات و فعل خدا رسید؛ یعنی عدالت از زمین سیاست به آسمان الهیات رفت، اما همچنان مسئله اصلیاش همان مسئولیت و امکان نسبتدادن عدل و جور بود.
برای مطالعه در مورد نویسنده کتاب موضوع بحث «مجید خدوری» اینجا کلیک کنید.
برای دسترسی به جلسه بعدی از این مجموعه اینجا کلیک کنید.