
نقدی بر فیلم «خفتان آبی»
سینمای مراکش با فیلم «خفتان آبی» اثری جسورانه و در عین حال لطیف را به مخاطبان جهانی عرضه کرده است. این فیلم که با مشارکت شرکای اروپایی از جمله فرانسه ساخته شده، نمایندهای شاخص از سینمای روشنفکری و هنری این کشور محسوب میشود. اثری که به جای شعار دادن، با ظرافت تمام به پیچیدهترین احساسات انسانی، روابط عاطفی و تابوهای اجتماعی نفوذ میکند.
خالق قابهای شاعرانه و انسانی
مریم التوزانی، کارگردان و فیلمنامهنویس مراکشی، با دومین فیلم بلند خود یعنی «خفتان آبی» در جشنواره کن ۲۰۲۲ حضور یافت و توانست توجه بسیاری از منتقدان را به خود جلب کند. این اثر که نماینده سینمای مراکش در بخش فیلمهای بینالمللی اسکار نیز بود، جایگاه توزانی را به عنوان فیلمسازی با نگاه ظریف و انسانی تثبیت کرد. او که پیش از ورود به دنیای سینما در عرصه روزنامهنگاری فعالیت میکرد، نگاهی تیزبین و واقعگرایانه به جزئیات زندگی مردم دارد. توزانی پیشتر در فیلم اول خود، «آدم» (۲۰۱۹)، به بررسی جایگاه زنان در جامعه سنتی مراکش پرداخته بود و در «خفتان آبی» نیز همان فضای شاعرانه، پر از همدلی و دغدغهمند نسبت به مسائل شخصی و اجتماعی را تکرار میکند.
روایتی از عشق، راز و پذیرش
این درام واقعگرایانه، داستان زوجی میانسال به نامهای حلیم و مینا را روایت میکند که سالهاست خیاطخانهای کوچک و سنتی را در محلهای قدیمی در مراکش اداره میکنند. حلیم استادکاری است که با وسواس و عشق فراوان به دوخت و دوز میپردازد. در زیر پوسته آرام این زندگی روزمره، مینا با بیماری سخت و پیشروندهای دستوپنجه نرم میکند و در عین حال حلیم نیز رازی بزرگ در سینه دارد: او دارای گرایش همجنسگرایانه است که در جامعه سنتی و مذهبی مراکش میتواند آبرو و زندگیاش را نابود سازد. با ورود شاگردی جوان و پرشور به نام یوسف که به خیاطی و حلیم عشق میورزد، کششی میان او و حلیم شکل میگیرد. در این میان، مینا با هوشمندی این حقیقت را درک کرده و با ایثاری غیرمنتظره، تلاش میکند به جای ایستادن در مقابل این واقعیت، همسرش و یوسف را بفهمد و از آنها حمایت کند.
زیباییشناسی محدودیت و قدرت فرم
بخش عمدهای از لوکیشن فیلم در فضای کوچک خیاطخانه میگذرد؛ انتخابی هوشمندانه که حس صمیمیت و در عین حال خفقان اما امنیت را به مخاطب القا میکند و با حال و هوای داستان کاملاً هماهنگ است. بازیهای به شدت کنترلشده، کماغراق و ظریف، به ویژه صالح بکری در نقش حلیمِ درونگرا، لبنی آزابال در نقش مینای قدرتمند اما شکننده و ایوب میسیویی در نقش یوسف، از نقاط قوت برجسته اجرا در این اثر است. فیلمساز از «سکوت» به عنوان یک عنصر فرمی پرقدرت بهره میبرد. سکوتهای مکرر فیلم، نشاندهنده میلهای پنهان، عشقهای سرکوبشده و دردهای درونی است که کشمکشهای شخصیتها را تعمیق میبخشد و به تماشاگر فرصت تفکر میدهد. ساختار فیلم دقیقاً شبیه به دوختن یک خفتان، با دقت، حوصله و ظرافت پیش میرود.
تار و پود نمادها در تقابل سنت و نقشهای اجتماعی
«خفتان آبی» سرشار از نمادپردازی است. خودِ خفتان نمادی از عشقی است که برای ساخته شدن به صبر، مهارت و تحمل رنج نیاز دارد؛ درست مانند کوکهایی که با دقت روی پارچه زده میشوند تا رابطهای را شکل دهند. رنگ آبی نیز میتواند تداعیگر تقدس، امیدواری، آرامش و معنویت باشد. نماد دیگر فیلم «نارنگی» است که به سادگی و لحظات شیرین زندگی اشاره دارد؛ پوست کندن نارنگی و کنار زدن لایههای آن توسط حلیم برای رسیدن به هسته، استعارهای از کنار زدن نقابها و آشکار شدن حقیقت درونی اوست.
از منظری تحلیلیتر و پستمدرن، فیلم دست به ساختارشکنی در نقشهای جنسیتی میزند. در این خانواده، مینا ویژگیهای کنشگرانه دارد (مانند چانهزنی با مشتری و خواستگاری کردن در گذشته) که در کلیشهها مردانه تلقی میشود، در حالی که حلیم در نقشی منفعلانه به خیاطی مشغول است. یوسف نیز نماینده دنیای جدیدی است که مناسبات سنتی را به چالش میکشد، در حالی که مینا در فضایی میان پایبندی به سنت و درک این آزادی شخصی قرار گرفته است.
پایانبندی فیلم بسیار شاعرانه و در عین حال واقعگرایانه و تلخ است. با نزدیک شدن مینا به روزهای پایانی عمرش، او از دنیا دل میکند و به آرامشی عجیب و درک عمیقی از عشق (فراتر از حس انحصارطلبی) میرسد. صحنهای که حلیم خفتان آبی رنگِ دستدوز را به جای کفنِ مرسوم بر تن بیجان مینا میپوشاند، پرمعناترین ساختارشکنی و نقطه اوج فیلم است. حلیم با این کار، تمام عشق، صبر و دردهای ناگفتهاش را به شکلی فیزیکی به همسرش تقدیم میکند. پس از مرگ مینا، تنهایی حلیم و یوسف با ترکیبی از حس رهایی، پذیرش و اندوه همراه میشود. این اثر در نهایت به مثابه مرثیهای برای مرگِ سنت و از دست رفتنِ آدمهاست که مخاطب را در فضایی بدون قضاوتهای مطلق رها میکند.