برای عدالت: بررسی کتاب «برداشت مسلمانان از عدالت» جلسه1: معنای لغوی و انگیزه وحیانی عدالت
عدالت در اندیشه اسلامی؛ از معنای لغوی عدل تا شکلگیری یک مسئله تاریخی
عدالت از آن مفاهیمی است که احساس ضرورت آن بسیار آسانتر از تعریف دقیق آن است. ظلم و بیعدالتی غالباً بهسرعت احساس میشوند، اما همین که پرسش «عدالت چیست؟» مطرح شود، اختلافها آغاز میشود. تصور هر جامعه از عدالت میتواند بر سیاست، حقوق، اخلاق، شیوهٔ داوری، نوع حکومت و حتی شکل اعتراض و اصلاح اجتماعی اثر بگذارد. از همین جهت، عدالت صرفاً یک فضیلت انتزاعی نیست؛ یکی از رانههای مهم تغییرات اجتماعی و تاریخی است. هر تصور از عدالت نیز بهمرور کاستیها و صورتهای تازهای از بیعدالتی را آشکار میکند و ناچار به بازسازی و تعدیل نیاز پیدا میکند.
بحث حاضر از معنای لغوی عدالت در زبان عربی آغاز میشود و سپس به جایگاه عدالت در قرآن و سنت، نسبت آن با فرهنگ قبیلهای عربستان، تفاوت آن با برخی تصورات ایرانی و یونانی و سرانجام گسترش مفهوم عدالت به سیاست، کلام، فقه، حقوق و اخلاق میرسد. نقطهٔ مرکزی بحث این است که تفاوت در معنای عدالت فقط یک اختلاف لغوی نیست؛ این تفاوت میتواند به شکلگیری نگرشهای سیاسی و کلامی متفاوت بینجامد. شنیدن نسخهٔ صوتی این بحث، بهویژه برای دنبالکردن پیوند میان مثالهای تاریخی و استدلالهای مفهومی، مکمل مناسبی برای متن است؛ اما ادامهٔ مقاله نیز مسیر اصلی استدلال و مهمترین ایدهها را بهصورت منسجم در اختیار خواننده قرار میدهد.
فهرست مطالب

عدالت در متن کتاب؛ معنای لغوی، قرآن و روش مطالعه
کتاب «برداشتهای مسلمانان از عدالت» بررسی خود را از معنای لغوی عدالت آغاز میکند؛ زیرا معنای واژگان تنها مسئلهای زبانی نیست و میتواند بر نحوهٔ عقلانیکردن نیازها و انتظارات اجتماعی اثر بگذارد. واژگانی که عدالت و بیعدالتی را بیان میکنند، در زندگی روزمره و ساختار اجتماعی شکل گرفتهاند و متفکران نیز هنگام توضیح عدالت از همین ذخیرهٔ معنایی استفاده میکنند.
در زبان عربی، «عدل» مهمترین واژه در این حوزه است، اما مفاهیم دیگری مانند قسط، استقامت، نصیب، حصه و میزان نیز جنبههایی از عدالت را بیان میکنند. در برابر عدل، واژهٔ «جور» قرار دارد و مفاهیمی چون ظلم، طغیان، میل و انحراف نیز با بیعدالتی ارتباط دارند. خود «عدل» از فعلی عربی مشتق شده و معانیای مانند راستکردن، اصلاحکردن، دورشدن از راه باطل، برابرکردن، همسنگکردن، متوازنکردن و قرار دادن چیزها در وضعیتی متناسب را دربرمیگیرد. در برخی کاربردها نیز عدل به معنای مثل و شبیه آمده است.
این مجموعهٔ معنایی نشان میدهد که عدالت در زبان عربی با مفاهیمی چون راستی، درستی، توازن، انصاف و اعتدال پیوند دارد. برابری نیز دو صورت پیدا میکند: برابری کیفی که به برابری در برابر قانون یا حقوق برابر اشاره میکند، و برابری کمی که با توزیع سهم، نصیب، میزان و قسط مرتبط است. در کنار اینها، تعدیل و میانهروی نیز بخشی از میدان معنایی عدالت را تشکیل میدهند.
بخش بعدی کتاب به عدالت در قرآن و سنت میپردازد. در این روایت، پیامبر اسلام تنها حامل پیام دینی نیست، بلکه مصلح اجتماعی نیز هست. عدالت در برخورد با تبعیض، وضعیت زنان، بردگان، زندهبهگورکردن دختران و سایر رفتارهای اجتماعی اهمیت پیدا میکند. در جامعهٔ قبیلهای پیش از اسلام، فضیلتهایی مانند شجاعت، سخاوت و افتخار جایگاهی برجسته داشتند و مجموعهٔ آنها در مفهوم «مروت» جمع میشد. با این حال، ساختار قبیلهای میتوانست عدالت را بیش از آنکه در قالب انصاف و توازن تعریف کند، در صورتهایی چون انتقام، تلافی و خونخواهی بفهمد.
قرآن و سنت در برابر این وضعیت، بر مجموعهای از ارزشهای مرتبط با عدالت تأکید میکنند. عدل، قسط و میزان در کنار نهی از ظلم، فحشا، طغیان و رفتارهای غیرعادلانه قرار میگیرند. عدالت در داوری، ادای امانت، گفتار و روابط اجتماعی حضور مییابد. در احادیث نیز اصول انتزاعی عدالت در قالب موقعیتها و رفتارهای عینی توضیح داده میشوند تا مرز میان عمل عادلانه و غیرعادلانه روشنتر شود.
نمونهٔ دیگری که کتاب به آن میپردازد، نامهٔ منسوب به سعید بن جبیر در پاسخ به پرسش خلیفه عبدالملک دربارهٔ عدل است. در این متن، عدالت در حوزههای مختلفی ظاهر میشود: عدالت در داوری، عدالت در گفتار، عدالت در مسیر رستگاری و عدالتی که با نفی شریک برای خداوند ارتباط پیدا میکند. همچنین عدل به معنای برابرکردن، هموزنکردن و راست و درستکردن چیزی توضیح داده میشود. نتیجهٔ کلی این بخش آن است که عدل در عربی کلاسیک مجموعهای از ارزشهای اخلاقی و اجتماعی شامل انصاف، توازن، تعدیل و راستی را دربرمیگیرد.
کتاب در بخش روششناسی، عدالت را به حوزهای محدود فرو نمیکاهد. عدالت سیاسی، مذهبی و فقهی تنها بخشی از مسئلهاند. جنبههای اخلاقی و فلسفی عدالت نیز اهمیت دارند، زیرا صورتبندیهای انتزاعی میتوانند نقدی ضمنی بر وضعیت موجود باشند و در عمل سیاسی و اجتماعی اثر بگذارند. روش پیشنهادی کتاب ترکیبی از آرمانگرایی و واقعگرایی است؛ روشی که «آرمانگرایی تجربی» نامیده میشود. هدف آن نیست که عدالت فقط به صورت یک ارزش انتزاعی توضیح داده شود، بلکه باید دید گروههای فکری و سیاسی چگونه این ارزش را در واقعیت اجتماعی به کار گرفتهاند.
عدالت در خوانش تحلیلی؛ از فعل و تعدیل تا سیاست و کلام
نقطهٔ محوری در خوانش عدالت، ساخت زبانی خود واژهٔ «عدل» است. در عربی، عدالت در نخستین لایهٔ معنایی خود به یک فعل و کنش نزدیک است. اگر این معنا به فارسی منتقل شود، میتوان آن را تقریباً «عدالتکردن» فهمید. در این نگاه، مسئله فقط این نیست که فرد یا حکومتی صفت «عادل» داشته باشد؛ مهم این است که فعلی عادلانه انجام شود. یک فرد میتواند در یک موقعیت عادلانه و در موقعیتی دیگر ناعادلانه عمل کند. بنابراین عدالت صفت ثابت و همیشگیِ شخص نیست.
این تفاوت در مقایسه با برخی تصورات دیگر اهمیت بیشتری پیدا میکند. در برداشتی که عدالت را صفت یک شخص میداند، امکان دارد جستوجوی عدالت به جستوجوی «انسان عادل» یا «پادشاه عادل» تبدیل شود. در چنین الگویی، عدالت به نقطه یا وضعیت ثابتی تبدیل میشود که کسی واجد آن است یا نیست. اما وقتی عدالت از دل فعل فهم شود، مسئله به کنش، اصلاح و تعدیل منتقل میشود. عدالت دیگر چیزی نیست که یک بار برای همیشه «وجود داشته باشد»؛ باید پیوسته تحقق پیدا کند.
این معنا با مفهوم تعدیل پیوند مستقیم دارد. عدل در این خوانش به معنای نابودکردن همهچیز و ساختن جهانی کاملاً جدید نیست، بلکه راستکردن، جفتوجورکردن، همسنگکردن و اصلاحکردن است. عدالت در نتیجه بیش از آنکه یک نقطهٔ نهایی باشد، مسیر است. به همین دلیل میتوان آن را مفهومی تشکیکی دانست؛ مفهومی که شدت و ضعف میپذیرد. هیچ وضعیت اجتماعی به آسانی صاحب «عدالت مطلق» نمیشود. هر وضعیت میتواند عادلانهتر یا ناعادلانهتر شود و امکان تعدیل بیشتر همچنان باقی بماند.
از همینجا نقش عاملیت انسان نیز برجسته میشود. اگر عدالت فعل است، کسی باید آن را انجام دهد. طبیعت به خودی خود عدالت نیست. حتی «میزان» نیز در این خوانش به میزانکردن و برقراری تناسب بازمیگردد. بنابراین انسان در ساخت عدالت نقش دارد. در جهان انسانی، مسئله فقط کشف نظم موجود نیست؛ باید در وضعیت موجود مداخله کرد، چیزی را اصلاح کرد و نسبتی را متوازن ساخت.
این برداشت تفاوتی مهم با تصوری دارد که عدالت را همان نظم طبیعی یا کیهانی میداند. در آن تصور، اگر جهان دارای نظمی باشد، خود نظم میتواند عدالت تلقی شود. اما در برداشت فعلمحور، وجود نظم بهتنهایی کافی نیست. ممکن است وضعیت موجود نیازمند تعدیل باشد. همین تفاوت به سیاست نیز منتقل میشود: اگر عدالت صفتی ثابت برای حاکم نباشد، هر فعل حاکم میتواند جداگانه با معیار عدالت سنجیده شود.
در این چارچوب، سؤال «آیا حاکم عادل است؟» جای خود را تا حدی به سؤال «آیا این فعل حاکم عادلانه است؟» میدهد. چنین انتقالی امکان نقد دائمی قدرت را افزایش میدهد، زیرا هیچ شخصی با داشتن صفتی کلی از سنجش اعمال خود معاف نمیشود. همین معنا زمینهای ایجاد میکند که مسئلهٔ قیام علیه حاکم جائر، اصلاح رفتار حکومت و ارزیابی مداوم عمل سیاسی قابل طرح شود.
از سوی دیگر، تفاوت میان تصور عربی، ایرانی و یونانی از عدالت صرفاً تفاوتی تاریخی یا زبانی باقی نمیماند. با گسترش جهان اسلام، این سنتهای فکری با یکدیگر روبهرو شدند. اسلام از محیط قبیلهای عربستان وارد مراکز تمدنیای شد که پیشاپیش تصورات ایرانی و یونانی از سیاست، فضیلت، نظم و عدالت را در خود داشتند. عراق، بهویژه بصره و کوفه، به محل تلاقی این تصورات تبدیل شد. نتیجه آن بود که مسئلهٔ عدالت ناگزیر از سطح زبان و سیاست به کلام، اخلاق و حقوق نیز کشیده شود.
پیش از این تحول، تصور قبیلهای عدالت نیز با چالش جدی مواجه شده بود. در نظام قبیلهای، مروت، سخاوت، شجاعت، حمایت از خویشاوند و انتقامگیری ارزشهای پررنگی بودند. فرد آرمانی کسی بود که هم دستودلباز و مردمدار باشد و هم در دفاع از قبیله و خونخواهی کوتاه نیاید. این عدالت بیشتر فردی و نمایشی بود تا مدیریتی و جمعی. فضیلت در رفتار بزرگ قبیله نمایش داده میشد و هنوز عدالت به معنای تنظیم روابط پیچیدهٔ اجتماعی و سیاسی به صورت کامل شکل نگرفته بود.
متن قرآنی با این دستگاه ارزشی وارد جدل میشود. ارزشهای قبیلهای مانند مال، قدرت، فرزند و پیوند خویشاوندی دیگر معیار نهایی نیستند. دعوت به عدل، قسط و داوری عادلانه، معیاری فراقبیلهای ایجاد میکند. حتی حمایت از خویشاوند نمیتواند همیشه بر حقیقت و عدالت مقدم باشد. تقابل میان وفاداری قبیلهای و عدالت عمومی یکی از نقاط مهم این تغییر است.
همین مسئله را میتوان در برخورد با مروت نیز دید. سخاوت و بخشندگی همچنان ارزشمندند، اما حتی بخشندگی باید تعدیل شود. اگر انفاق به نابودی زندگی فرد بینجامد، خود آن رفتار نیازمند میزان و اعتدال است. بنابراین عدالت حتی فضایل پذیرفتهشده را نیز از نو تنظیم میکند. هیچ فضیلتی صرفاً به دلیل ستودهبودن از سنجش عدالت بیرون نیست.
در روایت قرآنی از شخصیتهایی چون داوود و سلیمان نیز همین تغییر معیار دیده میشود. پادشاه صرفاً به دلیل قدرت و شوکت ستایش نمیشود. قدرت باید با معیارهای دیگری مانند عدالت و توحید سنجیده شود. بدین ترتیب، متن با مفهوم پادشاهی نیز وارد رابطهای انتقادی میشود. این نوع نگاه بعدتر در میان مسلمانانی مانند ابوذر و در منازعات سیاسی صدر اسلام ادامه پیدا میکند.
اهمیت این تغییر زمانی روشنتر میشود که عدالت به یک مطالبهٔ عمومی تبدیل میشود. حتی خود پیامبر نیز در برخی روایتها هنگام تقسیم اموال با اعتراض کسانی روبهرو میشود که تقسیم را عادلانه نمیدانند. پاسخ منسوب به پیامبر ــ اینکه اگر او عدالت نکند چه کسی عدالت خواهد کرد ــ نشان میدهد که عدالت به معیاری تبدیل شده که حتی رفتار رهبر دینی نیز با آن سنجیده میشود.
این گسترش مطالبهٔ عدالت برای حکومتهای بعدی مسئلهای دشوار ایجاد کرد. هر جنبشی که با شعار عدالت قدرت میگیرد، پس از رسیدن به حکومت نیز با همان مطالبه روبهرو میشود. عدالت تنها ابزاری برای نقد قدرت سابق نیست؛ پس از پیروزی نیز معیار نقد قدرت جدید باقی میماند. شدت مطالبهٔ عدالت میتواند حکومتداری را دشوارتر کند، زیرا وعدهای که در دورهٔ مخالفت به بسیج اجتماعی کمک کرده است، در دورهٔ حکومت به معیار ارزیابی تبدیل میشود.
به همین دلیل است که منازعات پس از پیامبر را نمیتوان فقط نزاعهایی شخصی یا صرفاً عقیدتی تلقی کرد. عدالت در پشت بسیاری از اختلافات حضور دارد. درگیریهای سیاسی، اعتراض به حکومت عثمان، شکلگیری خوارج و سپس ظهور معتزله، هر کدام به شکلی با تعریف عدالت و مسئولیت انسان مرتبط میشوند.
در نیمهٔ دوم قرن اول هجری، عدالت دیگر محدود به یک حوزه نیست. نامهٔ سعید بن جبیر نشان میدهد که عدل در داوری، گفتار، روابط انسانی، رستگاری و الهیات مطرح شده است. عدالت به «شاقول» حوزههای گوناگون تبدیل میشود. سیاست، حقوق، خانواده، اخلاق، دین و الهیات همگی میتوانند با آن سنجیده شوند.
این گسترش همچنین معنای اولیهٔ فعلمحور عدالت را تقویت میکند. عدالت در اینجا همچنان با انجامدادن کاری مرتبط است: عادلانه داوریکردن، عادلانه سخنگفتن، چیزی را با چیز دیگری برابر یا متناسبکردن و وضعی را راست و درستکردن. در نتیجه، عدالت نه فقط وصف عامل، بلکه کیفیت فعل اوست.
همین تفاوت بعداً در منازعات کلامی نیز بازتاب پیدا میکند. یک پرسش بنیادی این است که آیا عدالت صفت ثابت فاعل است یا از عادلانهبودن افعال او فهمیده میشود. اختلاف میان معتزله و اشاعره را نیز میتوان از همین منظر دنبال کرد. نوع فهم عدالت بر نوع فهم افعال خداوند، انسان، اختیار، مسئولیت و شر اثر میگذارد. در اینجا یک تفاوت ظاهراً لغوی، ظرفیت آن را پیدا میکند که به یک اختلاف الهیاتی بزرگ تبدیل شود.
اما این تحول فقط محصول نظریهپردازی نیست. یکی از نکات محوری آن است که بسیاری از نظریههای عدالت پس از منازعات واقعی پدید آمدهاند. سیاست بر نظریه مقدم بوده است. درگیری بر سر حکومت، توزیع منابع، مشروعیت و قیام، پرسشهای نظری دربارهٔ عدالت را تشدید کرده و سپس این پرسشها وارد حوزهٔ کلام، فقه و اخلاق شدهاند.
به همین دلیل، پیوند میان امر انتزاعی و امر انضمامی اهمیت دارد. بحث دربارهٔ عدالت سیاسی را نمیتوان بدون توجه به وقایعی مانند اعتراض به عثمان، قیامها و نزاعهای مربوط به مشروعیت فهمید. همانطور که نمیتوان صورتبندیهای فلسفی و کلامی عدالت را جدا از این تاریخ مطالعه کرد. نظریهها پاسخهایی به مسائل واقعی بودهاند و در همان حال، خود نظریهها بر رفتار سیاسی بعدی اثر گذاشتهاند.
این پیوند میان واقعیت و نظریه دلیل اهمیت روش «آرمانگرایی تجربی» نیز هست. آرمان عدالت باید شناخته شود، اما این شناخت بدون دیدن نحوهٔ عمل گروههای واقعی ناقص میماند. باید هم پرسید عدالت در سطح نظری چگونه تعریف شده و هم دید گروههای سیاسی و مذهبی چگونه آن تعریف را به عمل تبدیل کردهاند.
از این منظر، ظهور فرقههای مختلف اسلامی نیز صرفاً نتیجهٔ اختلاف در مجموعهای از گزارههای اعتقادی نیست. بسیاری از این اختلافات از سیاست آغاز شدهاند و سپس به عقیده تبدیل شدهاند. سیاست دیروز میتواند عقیدهٔ امروز شود. عدالت در این روند نقش محوری دارد، زیرا گروهها در آغاز بر سر آنچه عادلانه یا ناعادلانه میدانستند با یکدیگر درگیر شدند و بعدها همین مواضع صورتبندیهای کلامی و مذهبی پیدا کردند.
خوارج نمونهای روشن از این فرایندند. «اهل عدل» خواندن خود نشان میدهد که عدالت برای آنان صرفاً فضیلتی فردی نبود؛ مبنای عمل سیاسی نیز بود. در ادامه، معتزله نیز عنوان «اهل توحید و عدل» را برای خود برگزیدند. عدالت از اینجا به یکی از اصولی تبدیل شد که با آن میشد دربارهٔ خدا، انسان، مسئولیت، حکومت و اخلاق سخن گفت.
در قرنهای بعد نیز مسئله ناپدید نشد. دامنهٔ بحث عدالت از صدر اسلام تا دورهٔ مدرن ادامه پیدا کرد. در قرن بیستم نیز جنبشهای اسلامگرا، ملیگرا و حتی جریانهای متأثر از مارکسیسم بر عدالت تأکید کردند. جذابیت مارکسیسم در بخشهایی از جهان اسلام نیز تا حدی با همین سودای عدالت پیوند پیدا کرد. آثار و جنبشهایی که عدالت اجتماعی را در مرکز توجه قرار میدادند، دقیقاً در بستری موفق میشدند که عدالت از دیرباز یکی از مفاهیم اصلی ذهنیت اجتماعی بود.
اما صرفِ مطالبهٔ عدالت کافی نیست. نقطهٔ انتقادی این است که باید خود تصور عدالت نیز بررسی شود. شعار عدالت بدون روشنکردن معنای آن ممکن است به نتایجی برسد که خود با عدالت ناسازگار باشند. هر جنبش میتواند از عدالت سخن بگوید، اما آنچه تعیینکننده است این است که عدالت را چگونه میفهمد، چه چیزی را ناعادلانه میداند و چه روشی را برای اصلاح آن مجاز میشمارد.
در اینجا دوباره مفهوم «تعدیل» اهمیت پیدا میکند. اگر عدل در بنیان زبانی خود با اصلاح، میزانکردن، راستکردن و جفتوجورکردن پیوند دارد، عدالت با تخریب بیحدومرز یکی نیست. عدالت یک حرکت اصلاحی و مستمر است. بعثت نیز در این قرائت نخستین تعدیل بزرگ در برابر وضع موجود است، نه اعلام پایان تاریخ و تحقق کامل عدالت.
این نکته اجازه میدهد عدالت به صورت فرایندی دیده شود. نخستین اصلاح پایان کار نیست؛ آغازی برای اصلاحات بعدی است. زکات، روابط اجتماعی، سیاست، حکومت و حقوق هر یک میتوانند در مراحل بعد دوباره با معیار عدالت ارزیابی شوند. حتی قواعدی که در دورهای عادلانه تصور شدهاند، ممکن است در وضعیت دیگری نیازمند تعدیل شوند.
از همین رو، عدالت مفهومی «کششی» است. جامعه به سمت آن حرکت میکند، اما تحقق یک وضع کامل و نهایی به معنای بستهشدن امکان نقد خواهد بود. اگر وضعی خود را عدالت مطلق بداند، معیار اصلاح را از دست میدهد. در مقابل، فهم تشکیکی عدالت اجازه میدهد دائماً پرسیده شود چه چیزی میتواند عادلانهتر شود.
این برداشت همچنین توضیح میدهد که چرا عدالت میتواند همزمان عامل ثبات و تغییر باشد. عدالت از یک سو برای اصلاح نظم موجود به کار میرود و از سوی دیگر، اگر به صورت یک معیار مشترک پذیرفته شود، میتواند به تنظیم روابط اجتماعی کمک کند. مسئله این نیست که همیشه ساختار را براندازد، بلکه میتواند ساختار را اصلاح، متوازن و بازتنظیم کند.
عدالت بنابراین نه یک شعار ساده و نه فقط فضیلتی انتزاعی است. مفهوم عدالت از زبان آغاز میشود، با متن دینی وارد جدل با واقعیت میشود، در سیاست به مطالبهٔ عمومی تبدیل میشود و سپس به فقه، اخلاق، حقوق و الهیات راه مییابد. همین مسیر تاریخی نشان میدهد چرا تعریف عدالت در جهان اسلام به یک مسئلهٔ محوری تبدیل شده است.
جمعبندی عدالت و مسیر تحول آن
عدالت در این چارچوب پیش از آنکه صفتی ثابت برای یک فرد یا حکومت باشد، کنش و فرایندی برای تعدیل، اصلاح، میزانکردن و راستکردن وضع موجود است. همین معنای فعلمحور، عاملیت انسان را وارد مسئله میکند و راه را برای سنجش مداوم اعمال سیاسی، اجتماعی و اخلاقی باز میگذارد.
متن کتاب نشان میدهد که عدالت در زبان عربی، قرآن و سنت دامنهای بسیار گسترده پیدا کرد؛ و خوانش تاریخی آن نشان میدهد که همین مفهوم از فضای قبیلهای و منازعات سیاسی عبور کرد و به یکی از مسائل بنیادی کلام، فقه، حقوق، اخلاق و اندیشهٔ سیاسی مسلمانان تبدیل شد. اهمیت عدالت نیز دقیقاً در همین استمرار نهفته است: عدالت یک وضعیت نهایی و تمامشده نیست، بلکه معیاری است که پیوسته امکان نقد، تعدیل و اصلاح را زنده نگه میدارد.
برای مطالعه در مورد نویسنده کتاب موضوع بحث «مجید خدوری» اینجا کلیک کنید.
برای دسترسی به جلسه بعدی از این مجموعه اینجا کلیک کنید.