بررسی کتاب خدا به روایت قرآن _ جلسه 13: داستان موسی در قرآن و کتاب مقدس _ قسمت پنجم
در این جلسه، روایت موسی و فرعون در قرآن و تورات از زاویهای روایی بررسی میشود؛ با تمرکز بر تفاوت مسیر داستان در دو متن و اینکه هر روایت چگونه رابطۀ موسی، فرعون و خدا را صورتبندی میکند. نقطۀ آغاز بحث، ماجرای عذابهای متعدد در روایت توراتی و تفاوت آن با روایت قرآن است. از اینجا پرسشهایی درباره ساختار روایت، نقش شخصیتها و نحوۀ پیشبرد داستان شکل میگیرد.
در ادامه، بحث از داستان موسی و فرعون به نمونههای دیگری از روایتهای کتاب مقدس گسترش پیدا میکند و مسئلۀ بازروایت، تفاوت روایتها و نحوۀ شکلگیری جزئیات در فرایند انتقال و ویرایش متن مطرح میشود. در این مسیر، نمونههایی از انجیل و روایت زندگی عیسی بررسی میشوند تا روشن شود روایتشناسی چگونه میتواند با توجه به اختلافها، حذفها، افزودهها و جزئیات روایی، مسیر شکلگیری یک روایت را دنبال کند.

فهرست مطالب
بخش ۱: مفهوم کتاب؛ موسی، فرعون و تنش روایی در سفر خروج
در روایت موسی، یکی از تفاوتهای مهم میان قرآن و تورات به جایگاه فرعون و هدف مواجهه او با موسی بازمیگردد. در خوانش مطرحشده از کتاب، موسی در قرآن در مسیر دعوت فرعون به دین حق قرار دارد، در حالی که در روایت توراتی، موسی بیشتر ابزار غلبه یهوه بر فرعون است. این تفاوت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که به ماجرای ده عذاب در سفر خروج توجه شود.
در روایت توراتی، پس از رویارویی موسی و هارون با فرعون و جادوگران، مجموعهای از بلاها بر مصر نازل میشود: وزغ، پشه و خرمگس، بیماری دامها، دمل، تگرگ، ملخ، ظلمت و در نهایت مرگ نخستزادگان. در خلال این عذابها، فرعون چند بار به گناه خود اعتراف میکند و حتی درخواست بخشش دارد، اما پس از هر بار نرمشدن، دوباره دل او سخت میشود. همین وضعیت یک پرسش روایی ایجاد میکند: اگر هدف یهوه صرفاً انتقام از فرعون است، چرا باید این روند طولانی و تکرارشونده طی شود؟ و اگر هدف هدایت فرعون است، چرا پس از هر نشانه، امکان گرویدن او از میان برداشته میشود؟
کتاب این ناسازگاری را به فرضیهای درباره لایههای قدیمیتر روایت و بازنویسیهای بعدی آن مرتبط میکند. بر اساس این فرضیه، ممکن است در روایت قدیمیتری نیروی دیگری در برابر یهوه قرار داشته و سختشدن دل فرعون به او نسبت داده شده باشد. در فرایندهای بعدی تدوین و بازنویسی، این عنصر حذف شده و در نتیجه، در متن موجود، یهوه هم عامل عذاب و هم عامل جلوگیری از هدایت فرعون شده است.
از این منظر، مسئله فقط تفاوت میان قرآن و تورات درباره موسی نیست. خود روایت توراتی نیز دارای تنشها و ناسازگاریهایی است که میتواند برای مطالعه تاریخ شکلگیری متن اهمیت داشته باشد. در این جلسه، همین تنشهای درونی به نقطه عزیمت بحث درباره بازروایت، ویرایش و منابع احتمالی از دسترفته تبدیل میشود.
بخش ۲: خوانش و بسط بحث؛ روایتسنجی، بازنویسی و تنشهای روایت موسی
موسی و پرسش از هدف روایت
برای بررسی روایت موسی در این جلسه، نخست باید از سطح رخدادها فاصله گرفت و به شیوه روایتشدن آنها توجه کرد. مسئله این نیست که فقط بدانیم چه اتفاقی برای موسی و فرعون رخ داده است. پرسش روایی این است که چرا این اتفاقها با این ترتیب، این جزئیات و این نسبت میان شخصیتها روایت شدهاند؟
نمونه روشن آن ده عذاب مصر است. اگر هدف روایت صرفاً نشاندادن قدرت یهوه و نابودی فرعون باشد، تکرار دهباره عذابها نیازمند توضیح است. یک عذاب میتوانست برای نشاندادن برتری کافی باشد. با این حال، روایت به شکل مرحلهبهمرحله پیش میرود و در چند مرحله فرعون به گناه خود اعتراف میکند. در یکی از این موارد، فرعون پس از عذاب ملخ به خطای خود اعتراف میکند و درخواست رفع عذاب دارد. سپس دوباره روایت به سختشدن دل او بازمیگردد.
در نتیجه، دو خط در روایت همزمان دیده میشود. خط اول به هدایت و امکان بازگشت فرعون مربوط است و خط دوم به جلوگیری از همین بازگشت. این وضعیت را میتوان «تنش روایی» نامید. روایت درون خود عناصری دارد که به نظر میرسد با یکدیگر بهطور کامل سازگار نیستند.
از همینجا روش روایتسنجی آغاز میشود: باید پرسید هدف روایت چیست و آیا همه عناصر موجود در آن با این هدف سازگارند. اگر عنصری با منطق کلی روایت ناسازگار باشد، میتوان پرسید این عنصر چگونه و در چه مرحلهای وارد روایت شده است.
بازنویسی و شکلگیری روایتهای متکثر
در این بحث، یکی از توضیحهای مطرحشده برای چنین تنشهایی، فرض وجود لایههای مختلف در شکلگیری متن است. بر اساس این دیدگاه، متنهای دینی در فرایند تاریخی خود ممکن است از روی روایتها و نسخههای پیشین بازنویسی شده باشند. در این بازنویسیها، برخی عناصر حذف شده، برخی عناصر پررنگتر شده و گاهی عناصر جدیدی به روایت افزوده شدهاند.
در روایتهای مربوط به عیسی نیز نمونههایی از همین مسئله بررسی میشود. برای مثال، در یکی از روایتها، وقتی از عیسی درباره هویت او پرسیده میشود، پاسخ «مسیح» مطرح میشود؛ سپس در ادامه تعبیری درباره «پسر خدای حی» اضافه میشود. در خوانش ارائهشده، تفاوت این دو تعبیر میتواند نشانهای از دو لایه متفاوت در شکلگیری روایت باشد.
در اینجا مفهوم «بازروایت» اهمیت پیدا میکند. یک روایت شفاهی یا مکتوب هنگامی که دوباره نقل میشود، الزاماً عیناً تکرار نمیشود. راوی جدید، بر اساس دغدغهها، زمینه فکری و مخاطبان خود، ممکن است جزئیاتی را برجسته یا حذف کند. با تکرار این فرایند، روایتهای متعددی درباره یک قصه شکل میگیرند.
به همین دلیل، اختلاف میان روایتهای مختلف را لزوماً نمیتوان فقط با درست و غلط دانستن یکی از آنها توضیح داد. امکان دیگری مطرح میشود: روایتهای موجود ممکن است صورتهای متفاوتی از یک روایت پیشین باشند. در این صورت، اختلاف میان آنها خود موضوع مطالعه قرار میگیرد.
این مسئله درباره داستان موسی نیز قابل توجه است. یک داستان مشترک میتواند در روایتهای متفاوت با تأکیدهای مختلف بازسازی شود. هر روایت، همان ماده روایی را از زاویهای خاص سامان میدهد. بنابراین، تفاوت روایتها میتواند اطلاعاتی درباره جهتگیری راوی و فرایند شکلگیری متن در اختیار بگذارد.
تناظرسازی با پیشگوییهای پیشین
یکی از نمونههای مهم بازسازی روایی در اناجیل، تلاش برای هماهنگکردن زندگی عیسی با روایتها و پیشگوییهای عهد عتیق است. در برخی بخشها، بارها گفته میشود که رخدادی اتفاق افتاد تا پیشگویی کتاب مقدس تحقق پیدا کند.
در این خوانش، سفر عیسی به مصر در یکی از اناجیل نمونهای از همین فرایند دانسته میشود. همچنین در انجیل یوحنا، زمانبندی وقایع مربوط به مرگ عیسی بهگونهای سامان داده شده که میان او و بره قربانی عید فصح تناظر ایجاد شود. ساعت مرگ، زمان ورود به اورشلیم و حتی جزئیاتی مانند نشکستن استخوانها در این چارچوب اهمیت پیدا میکنند.
تفاوت زمانی میان روایتهای اناجیل نیز از همین منظر بررسی میشود. در یک روایت، عیسی در ساعت سوم به صلیب کشیده میشود و در ساعت نهم جان میدهد. در روایت دیگر، محاکمه او در ساعت ششم اتفاق میافتد. چنین اختلافی این پرسش را ایجاد میکند که چرا راوی تا این اندازه بر ساعت دقیق تأکید کرده است.
در روایتسنجی، جزئیات به خودی خود بیاهمیت یا مهم تلقی نمیشوند. پرسش اصلی این است که این جزئیات چه نقشی در ساخت روایت دارند؟ اگر یک ساعت مشخص با ساختار نمادین روایت ارتباط دارد، ذکر آن میتواند بخشی از طراحی روایت باشد. به همین ترتیب، حذف یک جمله در یک روایت و باقیماندن آن در روایت دیگر نیز میتواند نشاندهنده تفاوت جهتگیری راویان باشد.
مسیح؛ از یک عنوان تا یک نام
بخش دیگری از بحث به مفهوم «مسیح» مربوط میشود. در زمینه یهودی، مسیح در ابتدا عنوانی بود که به شخصی با جایگاه خاص در نسبت با قوم اسرائیل و خاندان داوود اشاره داشت. در ادامه، این صفت بهتدریج به نامی خاص برای عیسی تبدیل شد.
در این خوانش، قرآن قرنها پس از تثبیت این عنوان، از تعبیر «مسیح» برای عیسی استفاده میکند. بنابراین، استفاده قرآن از این واژه الزاماً به معنای پذیرش تمام بار معنایی اولیه آن در روایت یهودی تلقی نمیشود. در متن مطرحشده تأکید میشود که برای اینکه بگوییم قرآن عیسی را همان مسیح موعود یهود میداند، شواهد کافی برای یک حکم قطعی وجود ندارد و این مسئله در حد یک فرضیه باقی میماند.
این بحث با تغییر معنای عناوین دینی در جریان انتقال میان زبانها و فرهنگها نیز پیوند میخورد. نمونه دیگر، تعبیر «پسر انسان» است. در این جلسه، این تعبیر با «بنیآدم» مرتبط دانسته میشود و گفته میشود که در فرایند ترجمه و انتقال متن، یک تعبیر کلی میتواند به عنوان عنوانی خاص برای یک فرد فهمیده شود. در نتیجه، واژهای که در یک زمینه معنایی مشخص داشته است، در زمینهای دیگر بار مفهومی تازهای پیدا میکند.
یکتاپرستی، کنشگری و اختیار در روایت
یکی دیگر از محورهای بحث، نسبت میان خدا و انسان در ساختار روایی عهد عتیق است. در روایتهای بررسیشده، یهوه در بسیاری از رخدادها کنشگری مستقیم دارد. در داستان موسی، عذابها از سوی او فرستاده میشوند و حتی سختشدن دل فرعون نیز به او نسبت داده میشود. در نتیجه، جایگاه کنشگران انسانی در مقایسه با کنشگری الهی بسیار محدود میشود.
این مسئله در بحث به رابطه میان جبر و اختیار نیز پیوند میخورد. اگر در ساختار روایت، کنشها مستقیماً به خدا نسبت داده شوند، مسئله اختیار انسان شکل متفاوتی پیدا میکند. داستان موسی و فرعون از این جهت نمونهای مهم است: فرعون در ظاهر تصمیم میگیرد، توبه میکند و سپس دوباره مخالفت میکند، اما همزمان روایت میگوید که دل او سخت شده است.
با این حال، خود بحث تأکید میکند که این مسئله باید در چارچوب روایت بررسی شود. قرار نیست از آن مستقیماً یک نظریه کلامی درباره جبر یا اختیار استخراج شود. پرسش نخست این است که روایت چگونه کنشگری را میان خدا، موسی و فرعون توزیع میکند؟
در روایت موسی، این توزیع کنشگری با تفاوت میان قرآن و تورات نیز مرتبط میشود. در روایت قرآنی، موسی برای دعوت و هدایت فرعون فرستاده میشود. در روایت توراتی مورد بحث، ساختار ماجرا بیشتر حول غلبه یهوه و نجات بنیاسرائیل سازمان یافته است. این تفاوت، معنای رخدادهای مشابه را تغییر میدهد.
منبع مشترک گمشده؛ یک فرضیه روایی
برای توضیح اختلافهای میان روایتهای مختلف، فرضیهای درباره وجود یک منبع مشترک گمشده مطرح شده است. بر اساس این فرضیه، روایتهای موجود میتوانند از یک روایت یا منبع پیشین شکل گرفته باشند که امروز در دسترس نیست. این منبع ممکن است کتبی یا شفاهی بوده باشد.
در خود بحث تأکید میشود که چنین منبعی مستقیماً در دسترس نیست و بنابراین نمیتوان وجود آن را بهعنوان یک واقعیت اثباتشده تلقی کرد. ارزش این فرضیه در این است که میکوشد توضیحی برای شباهتها و تفاوتهای متعدد میان روایتهای موجود فراهم کند.
مفهوم «روایت، روایت را میزاید» در اینجا اهمیت پیدا میکند. هنگامی که یک قصه چند بار روایت میشود، هر روایت میتواند صورت تازهای پیدا کند. اگر این فرایند در طول زمان ادامه یابد، روایتهای جدیدی شکل میگیرند که هم عناصر مشترک دارند و هم تفاوتهای معنادار.
از این منظر، مطالعه روایت تنها برای تعیین صحت یک نسخه در برابر نسخهای دیگر انجام نمیشود. خودِ تفاوتها موضوع پژوهش هستند. باید پرسید چرا یک راوی بر ساعت خاصی تأکید کرده، چرا دیگری آن را تغییر داده، چرا یک روایت سفر خاصی را اضافه کرده و دیگری آن را حذف کرده است.
همین روش را میتوان در مطالعه روایت موسی نیز به کار گرفت. تفاوت میان قرآن و تورات تنها در فهرست رخدادها خلاصه نمیشود. نحوه انتخاب رخدادها، مقدار جزئیات، جایگاه فرعون، نقش موسی، نسبت خدا با شخصیتها و حتی نوع پایانبندی، ساختارهای روایی متفاوتی ایجاد میکند.
چرا باید در روایت بمانیم؟
نتیجه روششناختی جلسه در جملهای خلاصه میشود: به جای جستوجوی توجیه برای روایت، خود روایت را ببینیم.
این اصل به معنای بیاعتنایی به پرسشهای تاریخی، الهیاتی یا فلسفی نیست. مسئله ترتیب تحلیل است. پیش از آنکه درباره علت وجود یک روایت، اعتبار الهیاتی آن یا سازگاری آن با یک دستگاه نظری داوری شود، باید ساختار خود متن بررسی شود.
در این روش، سکوت متن نیز بخشی از تحلیل است. اگر روایت درباره موضوعی توضیح نمیدهد، لازم نیست فوراً آن سکوت با اطلاعات بیرونی پر شود. حذف یا سکوت میتواند بخشی از طراحی روایت باشد.
در داستان موسی، همین اصل امکان مقایسه دقیقتری میان دو روایت را فراهم میکند. پرسش این نیست که کدام روایت جزئیات بیشتری دارد. پرسش این است که هر روایت چه چیزهایی را برای پیشبردن قصه ضروری میداند و چه چیزهایی را کنار میگذارد.
در روایت توراتی، ده عذاب به بخش گستردهای از داستان موسی و فرعون تبدیل میشود. در روایت قرآنی، این مجموعه به شکل بسیار محدودتری حضور دارد و تمرکز روایی بر مسیر دیگری قرار میگیرد. بنابراین، حتی هنگامی که هر دو متن از موسی و فرعون سخن میگویند، با یک ساختار روایی یکسان روبهرو نیستیم.
همین مسئله درباره روایتهای عیسی نیز دیده میشود. اختلاف در ساعت مرگ، شیوه معرفی عیسی، شجرهنامه، سفر به مصر و ارتباط او با پیشگوییهای عهد عتیق، فقط اختلاف در جزئیات نیستند. هر کدام میتوانند نشان دهند که راوی چه چیزی را مهم میدانسته و روایت خود را برای چه منظوری سامان داده است.
از این جهت، «تنش روایی» به ابزار تحلیل تبدیل میشود. جایی که دو بخش روایت با یکدیگر بهسادگی جور درنمیآیند، میتوان پرسید چه فرایندی پشت این وضعیت قرار دارد. ممکن است با دو سنت روایی متفاوت، بازنویسی یک روایت قدیمی، تغییر مخاطب یا تغییر در نظام مفهومی راوی روبهرو باشیم.
در این چارچوب، موسی نیز فقط یک شخصیت مشترک میان دو متن نیست. موسی در هر روایت در شبکهای متفاوت از کنشگران، اهداف، زمانبندیها و روابط قرار میگیرد. مقایسه موسی در قرآن و تورات از همین راه میتواند از سطح مقایسه محتوای دو داستان فراتر رود و به مقایسه ساختار روایت برسد.
جمعبندی
محور اصلی این جلسه، «روایتسنجی» و توجه به تنشهای درونی روایت است. داستان موسی و فرعون نمونه اصلی این بحث است: ده عذاب، اعترافهای مکرر فرعون و سختشدن دوباره دل او، پرسشی درباره منطق درونی روایت ایجاد میکند. در ادامه، همین روش برای بررسی روایتهای متفاوت از عیسی، مسئله مسیح، شجرهنامهها، پیشگوییها و اختلاف زمان مرگ او به کار گرفته میشود.
در این روش، اختلاف روایتها الزاماً خطایی نیست که باید فوراً برطرف شود. اختلاف میتواند نشانهای از تاریخ شکلگیری متن، بازنویسی، تغییر مخاطب یا تفاوت در جهتگیری راوی باشد. بنابراین، برای فهم موسی در قرآن و تورات، ابتدا باید خودِ روایت را دید: اینکه چه چیزی گفته شده، چه چیزی حذف شده، چه کسی کنشگر است و روایت چگونه رخدادها را کنار یکدیگر قرار میدهد.
کتاب خدا به روایت قرآن را از اینجا خریداری کنید.
برای دسترسی به جلسه بعدی از این مجموعه اینجا کلیک کنید.