کارنامه روشنفکری ایرانی: نقد و بررسی مقاله «از تقرير حقیقت تا تقليل مرارت» اثر مصطفی ملکیان

ملکیان با تکیه بر نظریهٔ تکالیف فی‌بادی‌النظرِ دیوید راس، روشنفکر را کسی می‌داند که دو تکلیف اخلاقی «تقریر حقیقت» و «تقلیل مرارت» را بر عهده دارد. این نوشتار نشان می‌دهد که مقدمهٔ مقاله بر انگارهٔ سقراطی-افلاطونیِ «اصالت باور» استوار است و این انگاره در تاریخ تفکر مدرن بارها نقد شده است. طرح مقاله روشنفکر را معلمِ ملت و میانجی میان متخصصان و عامه می‌نشاند، مناسبات قدرت را نادیده می‌گیرد و دوگانهٔ کهنِ «خواص و عوام» را بازتولید می‌کند. تعریفِ ارائه‌شده نیز از درون ناسازگار است: روشنفکرِ بی‌ایدئولوژی را به‌گونه‌ای تعریف می‌کند که جایگاهش جایگاه یک ایدئولوگ است.

حقیقت

زمینه

مقالهٔ ملکیان از مقدمه‌ای در فلسفهٔ اخلاق آغاز می‌شود. فلسفهٔ اخلاق در دورهٔ مدرن عموماً به دو گروه تقسیم شده است: اخلاق وظیفه‌گرایانه و اخلاق نتیجه‌گرایانه. برای گروه نخست، «تکلیف‌گرایانه» برگردان بهتری است، زیرا «وظیفه» بار اجتماعی و شغلی دارد. تکلیف‌گرایان به رهبری کانت فعلی را اخلاقی می‌دانند که از باب تکلیف انجام گیرد، نه به اعتبار نیت یا منفعت. اگر کسی از فعلی به‌ظاهر اخلاقی همواره منفعت ببرد، نمرهٔ اخلاقی ندارد. اما اگر همان فعل را از باب تکلیف انجام دهد، حتی با زیان یا بی‌منفعتی، سوژهٔ اخلاقی است. در برابر، فایده‌گرایی که بیشتر در گفتمان انگلیسی‌ها و آنگلوساکسون‌ها ریشه دارد، فعلی را اخلاقی می‌داند که بیشترین منفعت را برای بیشترین افراد فراهم کند. راستگویی از این منظر اخلاقی است، چون اگر همه راست بگویند، سود بیشتری عاید شمار بیشتری می‌شود. دیوید راس کوشیده است میان این دو جمع کند و ملکیان خطوط کلی نظریهٔ او را می‌پذیرد.

مقدمهٔ مقاله به سقراط ارجاع می‌دهد و باور را بزرگ‌ترین علتِ بسامانی و نابسامانیِ زندگی بشر می‌شمارد. این باور در کارنامهٔ روشنفکری ایران پیشینه‌ای روشن دارد. روشنفکران دورهٔ دوم بر آن تأکید ورزیدند، به‌ویژه روشنفکران زمان رضاشاه. آنان تمدن را با عالم‌شدن برابر می‌گرفتند و مشکل اصلی را جهل می‌دانستند. از همین رو بر مبانی آموزشی کار کردند تا زندگی مدرن، یعنی فکر مدرن، شکل بگیرد، و می‌گفتند فکر را باید از بند تعصبات رها کرد. این‌ها شعارهایی است که تا امروز هم از هر در و دیواری می‌بارد. زمینهٔ آن در آن دوره فراهم شد؛ کسانی چون تقی‌زاده، فروغی و خودِ سید جمال‌الدین اسدآبادی در آن نقش داشتند. سید جمال در یکی از آخرین نامه‌هایش می‌گوید از فعالیت سیاسی و تقابل با حاکمان و دربار سودی نبرده، اما از تربیت شاگرد و کاشتنِ تخمِ علم سود برده و ای‌کاش زودتر به این رسیده بود. بالا آمدنِ بحث باور و علم در روشنفکری این دیار، از سید جمال‌الدین کلید خورد.

خلاصهٔ طرح مقاله

  • اصالت باور. به باور نویسنده، آدمیان بیشتر قربانی جهل و خطا بوده‌اند و بلندترین گام برای رسیدن به وضع مطلوب، تغییر پاره‌ای از باورهاست. بنابراین مصلحان باید بیشترین اهتمام خود را مصروف تعلیم و ترویج باورهای درست‌تر کنند.
  • نظریهٔ راس. همهٔ آدمیان تکالیفی «فی‌بادی‌النظر» دارند. اگر چنین تکلیفی با تکلیف فی‌بادی‌النظرِ دیگری تعارض نیابد، باید بی‌قیدوشرط انجام شود و به تکلیفِ «فی‌مقام‌العمل» بدل می‌شود. اگر تعارض یابد، تکلیف مهم‌تر انتخاب می‌شود. نویسنده می‌گوید راس با این تفکیک از دو ضعف فلسفهٔ اخلاق کانت پرهیز کرده است: یکی ممنوعیت‌های مطلق مانند قتل نفس و دروغ‌گویی که فهم عرفی برایشان استثنا قائل است، و دیگری سکوت دربارهٔ تعارض تکالیف. تکالیف گذشته‌نگر عبارت‌اند از التزام به وعده‌ها، جبران افعال نادرست و حق‌شناسی. تکالیف آینده‌نگر چهار دسته‌اند: احسان، اجتناب از بدکاری و آسیب‌رسانی، دادگری، و اصلاح نفس.
  • دو کارکرد روشنفکر. نویسنده بهروزی هر جامعه را در گرو نهادی می‌داند که در مقام نظر حقایق را به آستانهٔ آگاهی شهروندان برساند و در مقام عمل از رنج آنان بکاهد. این دو کارکرد را «تقریر حقیقت» و «تقلیل مرارت» می‌نامد. روشنفکر در مرز میان متخصصان و عامه می‌ایستد، دستاوردهای علمی را درخور هاضمه و فاهمهٔ عامه می‌کند و با ابزارهای باورآفرینی به آستانهٔ آگاهی آنان می‌رساند. وجود چنین نهادی را از آنجا لازم می‌داند که صاحبان قدرت همواره مدعی کاستن از رنج‌اند، اما «هرمنوتیک بدگمانی» (به پشتوانهٔ سخن لرد اکتون) ایجاب می‌کند کسانی صادقانه مراقب باشند.
  • تعریف روشنفکر. به باور نویسنده، روشنفکری رشته‌ای علمی نیست، طرح آرمان‌شهر نمی‌دهد، دولت‌مرد نیست، خبری از جایی نیاورده و رسالت پیامبرانه ندارد. روشنفکر کسی است که به اقتضای دانایی و توانایی خود، دو تکلیف اخلاقی را بر عهدهٔ خود دیده است. راستگویی را مصداق التزام به وعده (تکلیف گذشته‌نگر) می‌شمارد و تقلیل مرارت را وجه جامع تکالیف آینده‌نگر. آداب روشنفکری از نظر او عبارت است از عقلانیت، شک‌ورزی، نقادی فراگیر، دوری از تعصب و ایدئولوژی و خودشیفتگی، پرهیز از گفتار مبهم و فضل‌فروشی، علت‌یابی، پرهیز از محافظه‌کاری و انقلابی‌گری، صداقت و انصاف.
  • تعارض دو تکلیف. نویسنده تقریر حقیقت را بر تقلیل مرارت مقدم می‌شمارد، چون تکلیف گذشته‌نگر بر تکالیف آینده‌نگر اولویت دارد و در درازمدت دانستن حقیقت رنج‌زداتر است. با این حال اذعان می‌کند که دلیل قاطعی در دست نیست و همین را «وجه تراژیک زندگی روشنفکر» می‌نامد.

نقد و تحلیل

۱. اصالت باور و میراث سقراطی

نقد از همان مقدمه آغاز می‌شود. ملکیان با ارجاع به سقراط می‌گوید بزرگ‌ترین علتِ بسامانی و نابسامانیِ زندگی بشر باورهای اوست. معنای این ادعا آن است که انسان با عقل او برابر است. این باور از جنبه‌های متعدد نقدپذیر است. روشنفکر ایرانی چنین می‌نماید که اصلاً به ذهنش نرسیده است در این باور قدیمی تجدیدنظر کند و انسان را تماماً عقل نداند. این باور مدرن نیست. در سراسر دورهٔ مدرن آن‌قدر بر فکر سقراطی نقد وارد شده که شگفت‌آور است روشنفکر ما هنوز بر آن بماند و انسان را همچنان یعنی «فکر» بداند. نقدها را می‌توان این‌گونه برشمرد:

  • هژمونی عقل. نگاه عقل‌گرایانهٔ افلاطون این بود که عقل باید بر دیگر قوا هژمونی داشته باشد، و این هژمونی امری بایدی است. هر کاری که انسان می‌کند از معرفتی برمی‌خیزد که دارد. پس درستی و غلطیِ معرفت درستی و غلطیِ یک مملکت می‌شود، یا هر باور دیگری که افعال بر آن مبتنی است. این نوع فکر بعدها در سوژهٔ دکارتی تکرار شد و در آنجا نیز سهم اصلی انسان به عقل داده شد.
  • داستایوفسکی. در یادداشت‌های زیرزمینی می‌نویسد از زمان سقراط باور بر این بود که انسان بر پایهٔ عقل و معرفتش عمل می‌کند، و این جاهلانه‌ترین سخنی است که گفته شده است. به باور او انسان اساساً به منفعت خودش هم عمل نمی‌کند.
  • فروید. انسان بیشتر فرزند ناخودآگاهش است تا وجه عقلانی‌اش.
  • مارکس. از متفکران قرن نوزدهم، مارکس بنیاد دیگری گذاشت: انسان در بند روابط تولید و وضعیتش است و عقلانیتش هم محصول وضعیتی است که دارد، یعنی جایگاهی که در روابط تولید اشغال می‌کند.
  • حل شدن فرد در واحدهای فرهنگی. در دیگر متفکران قرن نوزدهم، نگاه فردی، یعنی این‌که فرد عالم و عاقل باشد، به‌شدت ضربه خورد و انسان در واحدهای فرهنگیِ بزرگ‌تر حل شد. فرد نیست که می‌اندیشد؛ فرهنگ است که به‌طریق او می‌اندیشد. زبان به‌طریق او می‌اندیشد و حتی عقل او را کنترل می‌کند.

۲. بازتولید انگارهٔ جمهور

جملهٔ ملکیان، یعنی «بزرگ‌ترین علت، اگر نگوییم یگانه علتِ بسامانی‌ها یا نابسامانی‌های زندگی بشر چه در ساحت فردی و چه در ساحت جمعی باورهای اوست»، آدمی را یاد جمهور افلاطون می‌اندازد، و ارجاع به سقراط بی‌دلیل نیست. در جمهور از سقراط می‌پرسند فرد عادل چیست. پاسخ می‌دهد یافتن فرد عادل دشوار است، اما مدینه واحد بزرگ‌تری است و عدالت را در آن می‌توان جست. مدینه تصویر بزرگِ فرد است. پس به‌دنبال مدینهٔ عادل می‌رود و با آنچه می‌یابد به تعریف فرد بازمی‌گردد. خلاصهٔ پاسخ آن است که مدینهٔ عادل و فرد عادل آن‌هایند که عقل بر آنان هژمونی دارد. ملکیان نیز فرد و جمع را همسان گرفته و همه را به عقل و باور منوط کرده است. این باوری افلاطونی است.

۳. روشنفکر به‌مثابهٔ معلمِ ملت

ملکیان پس از معرفی نظریهٔ اخلاقی، مانیفست خود را اعلام می‌کند و دنیایی ترسیم می‌کند که در خور توجه است. روشنفکر حقیقت را از عالمان می‌گیرد، با حفظ اصالت آن را درخور هاضمهٔ شهروندان می‌کند و تحویل می‌دهد. در این وضعیتِ ذهنی، یک‌سو متخصصان و عالمان‌اند، سوی دیگر عامهٔ مردم در پایین، و روشنفکر دقیقاً در مرز میان این دو ایستاده است. کارش تبدیل حقیقت به اندازهٔ فاهمهٔ مردم است، با ابزارهای باورآفرینی، تا مردم را به آستانهٔ آگاهی برساند. بدین‌سان روشنفکر معلمِ ملت می‌شود. چنین سخنی در آغاز قرن بیستم جایگاهی داشت، اما در قرن بیست‌ویکم آدمی را بهت‌زده می‌کند. این همان دوگانهٔ اساسیِ «خواص و عوام» است که جامعهٔ ایران از دیرباز از آن رنج می‌برد و مدام خود را بازسازی می‌کند.

۴. غفلت از مناسبات قدرت

در این طرح، وضعیت قدرت اصلاً دیده نمی‌شود. نویسنده قدرتی را به قشری به نام روشنفکر می‌دهد و آن‌گاه از او توقع «تقریر حقیقت» دارد. این ساده‌باوریِ عجیبی است. او می‌گوید صاحبان قدرت فریبکارند، اما سامان جامعه نیازمند کسانی است که در کمال صداقت مراقب امور باشند. معنای این سخن آن است که روشنفکر را در حد یک معصومِ اجتماعی می‌بیند که فارغ از منفعت خود عمل می‌کند. تفکیک خواص و عوام در این طرح فقط علمی است و این نیز به اصالت باور و همان انگارهٔ سقراطی بازمی‌گردد. جامعه فقط بر پایهٔ نسبتِ ما با حقیقت و کاستن از مرارت ترسیم شده است، گویی در تار و پود جامعه مناسبات قدرت نهفته نیست. از همین روست که این باور سنتی است. نیچه می‌گفت آنچه هست اراده‌ٔ معطوف به قدرت است، نه عقل. آیا می‌توان تصور کرد متخصصان قدرتِ خود را نبینند؟

وضعی که ملکیان ترسیم کرده اصلاً دموکراتیک نیست، بلکه به‌شدت ایدئولوژیک است. ملت را مشتی جاهلِ سطح پایین می‌بیند که روشنفکر باید چیزی برایشان ابلاغ کند. تناقض همین‌جاست: مانیفستی دموکراتیک عرضه می‌کند، اما در اجتماع جامعه‌ای کاستی و سلسله‌مراتبی می‌سازد که متخصصان بالا، شهروندان پایین و روشنفکر در میان‌اند. این مقاله به‌شدت ساده‌انگارتر از درک روشنفکریِ آغازگاه‌های همین مملکت است؛ ساده‌انگارتر از «در خدمت و خیانت روشنفکران» آل‌احمد و ساده‌انگارتر از آثار بابک احمدی و داریوش آشوری.

۵. تعریفی بی‌وجه منفی و درون‌ناسازگار

مقاله نامه‌ای روشن و مانیفست‌وار است. وقتی نویسنده از نهاد روشنفکری سخن می‌گوید، چنین نهادی در واقع وجود ندارد. روشنفکر را چنان تعریف می‌کند که هیچ نکتهٔ منفی ندارد. حقیقت‌گویی را با راستگویی یک‌کاسه کرده است، در حالی که راستگویی به عهد و پیمان مربوط است و حقیقت در حوزهٔ معقول جای دارد. می‌گوید روشنفکر ایدئولوگ نیست و رسالت پیامبرانه ندارد. اما همین جایگاهی که تعریف می‌کند، یعنی گرفتن حقیقت و دادن آن به هاضمهٔ مردم، موضع یک ایدئولوگ است. اگر روشنفکر از جایی خبر نیاورده، حقیقتی که از متخصص می‌گیرد چیست؟

۶. اولویت تقریر حقیقت و وجه تراژیک

نویسنده برای حلِ تعارض دو تکلیف استدلال می‌کند که حقیقت‌گویی در درازمدت بهتر است. عنوان مقاله، یعنی «تقریر حقیقت و تقلیل مرارت»، مسجع است و آن‌که با بلاغت آشناست درمی‌یابد این سجع حساب‌شده است. جمع‌بندی انتقادی این است که ملکیان کارکرد روشنفکر را حقیقت‌گویی و کاستن از رنج دانسته و اولویت را به حقیقت‌گویی داده است. همین انتخاب است که «وجه تراژیک زندگی روشنفکر» را می‌سازد.

پرسش و پاسخ

الف) تیپ ایده‌آل و سادگی

پرسش. مانیفست ملکیان، بر پایهٔ تعریف خودش، در پی تبیین گروه یا طبقه‌ای واقعی نیست. تیپ ایده‌آلِ روشنفکری را تعریف می‌کند و مرام‌نامه‌اش را می‌نویسد. اگر چنین بنگریم، انتظارها تعدیل می‌شود و مشکلاتی که مطرح شد از میان می‌رود. سقراط هم آدم ساده‌ای بود و پیامبران نیز متهم به سادگی می‌شدند، چون به‌جای بازی قدرت، بر همین تقریر حقیقت و تقلیل مرارت پافشاری می‌کردند.

پاسخ. ملکیان صریحاً می‌گوید روشنفکر پیامبر و عالم نیست. بنابراین از تعریف‌های پیشین فاصله می‌گیرد؛ آل‌احمد مانی را مثال می‌زد و سروش حافظ را. پس روشنفکری را امری نو می‌داند و در این صورت دیگر نمی‌توان گفت این تیپ از قدیم بوده است.

ب) روان‌شناسی‌گرایی

پرسش. ملکیان از روان‌شناسی‌گرایی بسیار بهره می‌برد. دربارهٔ او گفته می‌شود حساسیت‌های خاصی دارد و به طبقه‌بندی بسیار حساس است. شاید این نکته نقدپذیر باشد، اما کلیت این تیپ اجتماعی قابل دفاع است.

پ) استثنا شدن پیامبران

پرسش. شاید پیامبران از آن رو استثنا شده‌اند که از حقیقتی تغییرناپذیر و ابدی سخن می‌گفتند، در حالی که روشنفکر چنین دگمی ندارد.

ت) پیچیدگی حقیقت و بیرون‌ایستادن از قدرت

پاسخ. در این منطق، پیچیدگیِ حقیقت اصلاً دیده نشده است. گویی حقیقت شیء‌ای است در دست متخصصان و روشنفکر می‌رود و آن را می‌گیرد. اما اگر زبان حقیقت عوض شود، خود آن تغییر نمی‌کند؟ نسبیت انیشتین به زبان ساده دیگر نسبیت نیست؛ یک رتبه عامیانه‌تر است. در این عصر نمی‌توان باور کرد کسی بیرون از مناسبات قدرت و منفعت ایستاده است تا توده‌ٔ گرفتار جهل را آگاه کند. این همان مناسبات کاستیِ خواص و عوامِ قدیم است که بازسازی می‌شود. ملکیان دید تاریخی ندارد و در دههٔ بیست ایستاده است.

نتیجه‌گیری

مقالهٔ ملکیان بر اصالت باور بنا شده است، یعنی انگاره‌ای که از سقراط و افلاطون به او رسیده و در جمهور فرد و مدینه را به هژمونی عقل گره می‌زند. این انگاره در دورهٔ مدرن، از دکارت تا داستایوفسکی، فروید، مارکس و متفکران فرهنگ و زبان، نقد شده است، و با این همه روشنفکر ایرانی همچنان بر آن می‌ماند. بر این بنیاد، روشنفکر معلمِ ملتی می‌شود که میان متخصصان و عامه ایستاده است. این وضع مناسبات قدرت را نادیده می‌گیرد، روشنفکر را معصومِ اجتماعی می‌انگارد و دوگانهٔ خواص و عوام را بازسازی می‌کند. در نتیجه طرحی که ظاهری دموکراتیک دارد، در عمل ایدئولوژیک و سلسله‌مراتبی است. تعریف روشنفکر نیز از درون ناسازگار است، زیرا روشنفکرِ بی‌ایدئولوژی با جایگاهی تعریف می‌شود که جایگاه ایدئولوگ است. اولویت‌دادن به حقیقت‌گویی بر کاستن از رنج، وجه تراژیکی را که نویسنده توصیف می‌کند می‌سازد.

برای دسترسی به متن مقاله اینجا کلیک کنید.

برای دسترسی به نوشته بعد از این مجموعه اینجا کلیک کنید.

دیدگاهتان را بنویسید